Қазақстанда пойызда зорланған жолаушы әйел ісіне қатысты сот үкімі бірнеше аптадан бері қызу талқыланды. Сот қос жолсерік-зорлаушыға 2,5 және 2,3 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Қазақстандық БАҚ-тың да дауысы қоғам реакциясымен үндесе кеткенімен әйелдерді өзін-өзі қорғау тәсілдеріне үйретуге кіріскендері де табылды.
«Озық» делінетін The Steppe отандық порталының әйелдердің өзін-өзі қорғауға қатысты материалы ақылға қонымсыз шықты. Сайт командасы қыз-келіншектерге «қарапайым» болуды кеңес етті. Сайт қолданушыларының ондаған ашулы пікірінен кейін мақаланы өшіріп, «әйел адам өздерін құрметтеуі үшін қарапайым киінуге міндетті емес» екенін жазып, кешірім сұрады. Бірнеше жыл бұрын мұндай мәтіндер оп-оңай өтетін еді. Бұған бірнеше мысал да таптық.
2013 жылы Zakon.kz желілік басылымы өз оқырман қыз-келіншектеріне зорланудан құтылуға қатысты жан-жақты кеңес беріпті. Ұсынылған лайфхактарда виктимблейминг (жәбірленушіні болған іске айыптау – ред.) табылады. Авторлар әйелдерге «ашық көйлегін не қысқа белдемшесін плащпен жауып жүруді», ал кездесу кезінде «секс туралы екіойлы және еркін сөйлемеуді», ешқандай жағдайда «қылымсып, назданбауды» кеңес етеді. Сондай-ақ, Zakon.kz редакциясы «өз-өзіне сенімді әйелдер ешқашан да зорлаушының құрбанына айналмайды, мұндай қауіп нәзік жыныстылардың тек ерекше бір бөлігіне ғана төнеді» деп есептейді.
Мұндай «оңай құрбан» сипатының қандай екенін ашып түсіндірмейді. Әйтсе де сыртқы түрінің маңызға ие екенін меңзегені мәтіннен-ақ білінеді.
Материал авторлары зорлаушыны «тыныштандырып, ойынан айнытуға» әрекет етіп, келісімге келуге болатынына сендіруге тырысады. Уақыт ұту үшін сізге шабуылдаған адамды «әңгімеге тартып», оның қалаған талабын орындауға дайын екеніңізді көрсетіп, тіпті үйге шақыруды ұсынады.
Зорлаушымен пәтерде жалғыз қалған әйел өзін қалай қауіп-қатерден арашалап алатынын да мақалада егжей-тегжейлі, яғни «оның, яғни зорлаушының сылап-сипағаны ұнайтынын байқатып, онымен төсектес болуға қарсы емесін, бірақ өкінішке қарай етеккірдің келіп жүруіне байланысты мүмкін болмайтынын айтып, бірнеше күннен кейін кездесуді ұсынып, сүйісіп, сосын шығып кетуді» жазыпты.
Үш жыл бұрын «Экспресс К» республикалық газеті психологпен сұхбат жариялады. Сұхбат алуға Астанадағы топтасып зорлау оқиғасы түрткі болған.
Психолог өзі де әйел адам бола тұра «зорлау оқиғасының үштен бірінен оп-оңай құтылып шығуға болатынын» сенімді түрде айтады. Оның сөзінше, бар мәселе кейбір жағдайда әйелдердің өздерін «ақылсыз және алды-артын бажайламайтын» қалыпты ұстайтынына тіреліп отыр. Айтуынша, «кейбір ханымдар» тіпті «зорланудан ақша істеп алуды» құп көреді.
Қазір кеңінен талқыланып жатқан «жолсеріктер ісі» оқиғасының фонында маманның топтасып зорлаудан қалай құтылуға болатыны жөнінде жауабы қызықтырды. Өкінішке қарай, үш жыл бұрынғы сұқбатта («Астана-Ақтөбе» бағытындағы жолаушылар пойызының жәбірленген жолаушысы қолданарлықтай) қандай да бір нақты ұсыныс айтылмапты. Психолог мұның орнына зорлау құрбандарының жүріс-тұрысын талқыға салып, отқа май құя түсуді құп көрген сыңайлы.
«Мысль» республикалық қоғамдық-саяси журналы да 2016 жылы белгілі қазақстандық психологтың пікірі арқылы «қыз-келіншектерді қорғау туралы» материал жариялаған. Психолог маман тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесіне қатысты өз көзқарасын білдіре отырып, отбасылық кикілжіңде «жәбірленуші де бейсаналы түрде оқиғаның солай өрбуіне өз үлесін қосатынын» сәтінде айтып өтеді. Оның айнымас сеніміне сәйкес, «балалық шағы қиын өткен» әйелдер ғана жәбірленіп, қорлыққа ұшырайды екен. Психологтың түсіндіруінше, егер қызды кішкентайында ұрып-соқса, онда ол әйел кейін де «өзінің құрбан болу рөліне үйреніп, өзіне қол жұмсағанына іштей келіседі».
Психолог тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдерге «мұндай зорлықшылдан аулақ кетіп, кәсіби маман көмегіне жүгінуді кеңес ете ме» десек, ол керісінше: «Әйел адам табиғатынан жұмсақ әрі икемді. Кикілжің туындаса, әйел адам шетке ысырылып, ер адамның ашуы басылуына жағдай жасауы керек. Сақтанғанды Құдай сақтайды. Мақалада айтылғандай «Тыныш отырған бүркіттің артынан түртіп үркіттің»,-деп отыр.
Отандық жалт-жұлт еткен БАҚ-тар да («глянец») басқа әріптестерінен әсте қалар емес. Мәселен, 2018 жылы GoodHousekeeping журналы «психоаналитикалық психотерапевттің» жәрдемімен, өз оқырман қыз-келіншектеріне серігінің эмоционалды зорлығын қалай еңсеруге болатыны жөнінде кеңесін жариялапты. Авторлар мақаланың басында «Жасалған қысым денсаулығыңызға және қарым-қатынасыңыздың татулығынан бөлек, жеке тұлғаңызға да қауіп төндірсе, қайтпек керек» деген орынды сұрақ (жауабы да аян) қояды. Психотерапевт әбден тепкі көрген жабырқау әйелдің құнын түсірмей, «Иә, бұл қиын жағдай. Қиындығы соншалық, бақытты болуда мүмкін еместей, іске аспайтындай көрінетін шешім қабылдауды талап етіп, соған жетер жолда барын салуына тура келеді» деп салмақты жауап береді. Әрмен қарай қисынға сәйкес, дағдарыс орталықтарының, жәрдем беруге даяр психологтардың байланыс нөмірлерін, тіпті ақырында полицияның телефон нөмірін күтесің. Әйткенмен, әрмен қарай әйелдерді өзіне сыни көзбен қарауға шақырады.
Бұдан бөлек, психолог үйде зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдерге «өз-өзіне уақыт бөлуді», серігіне деген ашу-ренішін сыртқа шығаруға «груша» алуды барынша ұсынады. «Бұл ойын сіздің серігіңізге де ұнауы мүмкін, сәйкесінше сіздер ұйқыға жатар алдын қуана-қуана «оң жақтан хук» тәсілімен жаттығасыздар» деп толықтырады. Микропсихоанализ техникасы маманынан мұндай мазмұндағы ескерту тым тосын естіледі.
Жоғарыда айтылған мысалдардан кейін, қазақстандық журналистер кей жағдайда қылмысқа кінәліні бір жаққа аударуға тырыспайтын психологтарға «тап келіп қалатынын» елестету қиын-ақ. Мұндай жағдайда консерватив түсініктегі сұхбат берушіге де оңай тимейді. 2015 жылы «Мой город» аймақтық порталының журналисі оралдық психологпен тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбында ұзақ әңгіме өрбітіпті.
Маман өзінің тепе-тең көзқарасын дәйекті түрде қорғаштады. Ал автор әуел баста «отбасының ыдырап, шаңырақтың құлауына, зорлық-зомбылық болуына тек еркектер ғана кінәлі емес» екеніне сенімді болып, кейін «жақсы күйеу мен әкелерге» сүйеніп, ақыр соңында «Тамақ пісіргісі келмейтін, не тамақ пісіре алмайтын, үйді таза ұстай білмейтін, не тазалағысы келмейтін әйелдердің де себебінен неке бұзылатын жағдайлар жетерлік» деп мәлімдейді.
Ақырында, отбасындағы қарым-қатынастар жөніндегі маманның жағдайды байыппен, кәсіби тұрғыдан түсіндіруі де бұл сұхбаттың әйелдерге бағытталған жеккөрініш пікірлерге толып қалуына әкеп соқты.
Демек, журналист пен редакцияның әуел бастағы ұстанымы – кез келген зорлық-зомбылыққа нөлдік төзімділікті танытудағы аса бір маңызды нәрсе екен. БАҚ түрлі көзқарастың айтылуына алаң ұсынғанымен де әрқайсысының айтқан сөзі жариялауға жарай бермейді. Әсіресе, әйелдерді зорлануға қарсы еш әрекет етпей, шетке ысырылып, мойынсұна беруді кеңес еткен жауаптардың жариялануы тіпті орынсыз.
Қазақ тіліндегі indie-мәдениет және тәуелсіз әртістер туралы жоба. Тамыздың басында ашылған MUSA блогы осы тақырыпты қамтиды. MUSA-ның негізін қалаушысы әрі авторы – журналист Әсем Жапишева. Материалдары The Village Қазақстан порталында жарияланады. Ал MUSA атауы әнші, композитор Жаяу Мұса Байжановтың құрметіне аталған. MUSA блогында әзірге екі видео және бір мақала шықты. Бірінші видеоның кейіпкері – инди-әнші Mercury Cachalot, екіншісі инди-рок өкілі Аршат Хайролла. Ссы орайда блог авторы Әсем Жапишевамен MUSA және қазақстандық, дәлірегі қазақ тіліндегі инди-мәдениет туралы әңгімелестік.
— Әсем, MUSA блогы кімдерге арналған?
— Бұл жоба — қазіргі қазақ тілді indie-мәдениет пен тәуелсіз әртістер: жазушылар, музыканттар, ақындар, суретшілер, режиссерлер және басқа да мәдениет адамдары жайлы, сол әлемдегі жаңалықтар мен жаңа есімдер туралы жазатын блогым. Мен көздеген аудитория — орыс тілді жастар және инди-мәдениетке қызығатын адамдар. Жобаның басты екі мақсаты бар: біріншіден — қазақ тілді тәуелсіз әртістердің алға жылжуына, танымал болуына аз да болса атсалысу, екіншіден — қазақ тілін мәдениет арқылы насихаттау. Сондықтан жоба орыс тілді аудиторияға арналған. Мақалалар мен видеолардың біразы орыс тілінде шығады.
— Алғашқы кейіпкеріңіз – инди-әнші, заманауи қазақстандық музыка зерттеушісі Мерей Отан, яғни Mercury Cachalot болды. Кейіпкерлерді қандай шартпен таңдайсыз және шамамен неше материал жариялайсыз?
— Мерейді және тағы басқа кейіпкерлерді таңдауда жалғыз шартым бар. Қазақ тілінде ән айтатын, яғни шығармашылығы қазақ тіліндегі тәуелсіз әртіс болуы керек. Қазір алты адаммен видео дайындадым. Бесеуі – әртіс болса, тағы біреуі «Qazaq indie» атты лейблдің продюсері. Бұдан бөлек, төрт мақалам шығады. Алғашқысы жарық көрді.
— Мерей Отан туралы фильміңіз қазақ тілінде орысша субтитрмен шықты. Форматы – видео. Алдағы материалдардың форматтары қандай болмақ?
— Алты видеоның екеуі тек қазақ тілінде болады. Орыс тілі субтитрмен қосылады. Қалған төртеуі орыс тілінде. Кейіпкерлер «бізге орыс тілінде сөйлеу ыңғайлырақ» деді. Ал төрт мақаланың барлығы орысша жазылған.
— MUSA блогының материалдары The Village Kazakhstan порталында жарияланса, видеолары Youtube видеохостингінде орналасады. Материалдар мейлінше көпке жетуі үшін платформа, формат қатарын кеңейтесіз бе? Мәселен, подкаст форматында да материал әзірлеу, тіпті мүмкін болып жатса, телевизияға шығу?
— Теледидарға шыққым келмейді. Бұл жоба концептіне қарама-қайшы келеді. Себебі, «indie» дегеніміз, ол — тәуелсіз әртістер. Мен тәуелсіз әртістер туралы жобамның да тәуелсіз болуын қаладым. Сондықтан тәуелсіз медиалармен, яғни, әлеуметтік медиа және The Village Қазақстан сияқты тәуелсіз қазақстандық медиалармен жұмыс істеймін. Подкаст жазу ойымда бар. Егер барлығы жақсы болса, бәлкім күзде подкаст жазуды бастаймын. Сосын екінші жасағым келгені: ол – live сессиялар. АҚШ-та бар, бізде әлі дамымаған. Live-сессия дегеніміз – әртістердің тірі аудитория алдында отырып, туынды жасауы, шығармашылықпен айналысуы.
— MUSA жобасының командасында кімдер бар?
— Мен бармын. Басқа ешкім жоқ. Әрине, видео түсіруге, монтаж жасауға көмектесетін адамдар бар. Оларды «жобаның командасында емес, тек жобаның аясында қызмет ететін адамдар» десек болады. Жобаға атсалысып жатқандар көп. Оларды «волонтерлер, еріктілер» деп атайық. Маған «мынау туралы жаз», «анау туралы жаз» деп жаңадан шығып жатқан indie әртістер жайында хабарлап, аудармамды қарап, атсалысатындар бар.
— MUSA-ны ақпан айында қолға алып, араға 7 ай уақыт салып, жария еттіңіз. Жоспарыңызға сәйкес, жобаның болашағы қандай?
— Иә, ақпан айында бастадым. Сәуірде, мамырдағы оқиғалар біраз кедергі болды. Кедергі болғанда, уақыт тапшылығынан істей алмадым. Маусымда бастап кеттім. Қазір жариялап жатырмын. Болашақта толыққанды редакция құрғым келеді. Мақсатым — MUSA блогын тек indie тақырыбында жазатын, сол бағытта контент әзірлейтін, тек музыка ғана емес, жалпы Қазақстанның инди-мәдениет өкілдері, тәуелсіз өнер туралы жазатын жобаға айналдыру.
— MUSA блогының тақырыбы тек орыс тілді аудиторияға емес, қазақ тілді аудиторияға да аса қызық. Қазақ тілді аудитория шығармашылығы қазақша тәуелсіз орындаушылардың барынан көбіне бейхабар сияқты?!
— Иә, қазақша аудиторияға да мүмкін қызық шығар. Әйтсе де «Олар менсіз де мұның бәрін біледі. Менсіз де тыңдап жүр» деген стереотип ойым бар. Жоба енді басталып, алғашқы посттарым жарияланып жатыр. Статистиканы, пікірлерді қараймын. Алдағы уақытта бөлек бір сайт ашып, редакция құрып, үлкен жобаға айналдырсам, сол кезде екі тілде де шығады. Бір жағынан, менде қазір ресурс тапшы. Айтпақшы, кеше ғана бір кісі: «Сіздің зе вилладждағы мақалаңыз ұнады, соны қазақшаға аударып, өз блогымда жарияласам бола ма» деп сұрады. Мен «әрине, болады» деп, келісім бердім.
— Алматы қаласы – қазақ тілді indie-мәдениет қалыптасып, тәуелсіз әртістер тартылатын орта. Ал басқа қалалар, аймақтар бұдан шет қалып қоймады ма?
— Иә, Алматы – indie-мәдениет орталығы. Cтуденттің бәрі осында жүр. Алматы халқының жартысына жуығы – 30 жасқа толмаған жастар. Әйткенмен, басқа қалаларда да жақсы дамып жатыр. Мысалы, Қарағандының, Астананың инди-сахнасы мықты. Атырауда өте көп қыз-жігіт жүр. Әсіресе, рэперлер көп. Атырауда өте мықты Jeltoqsan атты әнші бар. «Кровь с молоком» деген лейбл бар. Бұл лейбл тек хип-хоп әртістеріне көмектеседі. Батыс Қазақстанда да көп әртіс бар.
— Қазақстанда қазақша рэп жазатын мықты рэперлердің бар екені көпшілік аудиторияға QARA BERI, X-PROJECTS сынды проектілерден соң мәлім болғандай. Бұдан бөлек, онлайн-оффлайнда рэп-айтыс проектілер шығып жатыр. Қалай ойлайсыз, қазақ рэперлерінің жаңа толқыны қазақ тілінің заманауи әрі қала тіліне айналуына негізгі серпін беруші бола ала ма?
— Иә, QARA BERI, X-PROJECTS және тағы басқа проектілер бар. Керемет. Жалпы Қазақстанда рэп өте қарқынды дамып жатыр. Сол рэперлердің дала дауысы, яғни «голоса улиц» дейміз бе, міне, сондай заманауи тілмен айтатын, жаңа сөздер қосып, тілді дамытатын балалар екенімен келісем. Ең алдымен, олар ештеңеден қорықпайды. Біздің тілдің лексикасын дамытуға солар атсалысады.
— Биылғы Қазақстан қоғамында арт-активизм көп байқалып, арт-активистер жиі көрінді. Қазақ тілі, қазақша сөздер түрлі протесттерде әдемі қолданыс тауып, жаңа реңкке ие болып жатыр. Сырттай қарап отырғанда, мұның барлығы 20 ғасыр басындағы алашордашылардың белсенділігін жалғастырғандай қабылданады. Үзілгенді жалғаушыдай көрінеді. Ойыңыз қалай?
— Иә, толықтай келісем. Арт-активистердің бәрі дерлік, әсіресе Алматыдағыларын жеке білем. Бәрімен сөйлесем. Не орыс тілді, не қазақ тілді болсын, бәрі де: «Біз алашордашылардың белсенділігін жалғастырып жатырмыз. Біраз уақыт ештеңе болмады. Соны жалғастырғымыз келеді» дегенді көп айтады. Тағы байқайтыным, бұрын әртістердің ортасында «деколлонизация» сияқты сөздер айтылмайтын. Қазір көп айтылады.
— Орталық Азияның бес мемлекетін алып қарасақ, Қазақстандағы инди-мәдениеттің дамуы қай шамада қалып отыр?
— Шынымды айтсам, жалпылама Орталық Азиядағы indie-мәдениет жөнінде аз білемін. Қырғызстанда indie бағытымен қырғыз тілінде ән айтатын бір-екі әншіні білемін. Ал Өзбекстанда өзбек тілі бізден қарағанда жақсы сақталған. Шынымды айтсам, о жақта қалай екенінен хабарым аз. Бірақ, фестивалдерге барғанымызда көрген, естіген, байқағаныма қарасақ, Қазақстанда жақсырақ дамып жатыр.
MUSA блогының әлеуметтік желілердегі парақшалары: Facebook, Instagram
2019 жылдың шілдесінде Қазақстан, Тәжікстан және Өзбекстанның ақпарат сайттарында ең жиі талқыланған тақырыптар рейтингі MediaMetrics.kz және MediaMetrics.ru сервистерінің көмегімен жасалды.
Қазақстан
Қазақстанда шілдедегі ең танымал жаңалық – президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың РФ президенті Владимир Тоқаевқа Иркутск облысындағы су тасқынына байланысты көңіл айту жеделхатын жолдағаны туралы твиті болды.
Рейтингтегі тақырыптардың барлығы орыс тілінде және жаңалық форматында жазылған.
Тәжікстан
Тәжікстанның ТОП-15 рейтингін Душанбе тұрғындарының жарты млн долларға жуық қаржысын үптеп кеткен алаяқ туралы жаңалық бастады. Рейтингке енген басқа да оқиғалардың қатарында полиция арызын қабылдамаған зорланған қыз және «кәмелет жасына толмаған екі қызды ұрлады» деп күдікке ілінген адамдарды ұстау оқиғалары бар.
Рейтингтегі 15 тақырыптың қатарына аптап ыстық пен ел астанасында жөндеу жұмыстарының себебінен суды өшіретіні туралы екі ескерту енген. Тағы екі жаңалық, заңнамадағы өзгерістерді: кадрлық ауыс-түйістер және оқу орнының бюджеттік бөлімін бітірген түлектер мемлекеттік қызмет саласында еңбек етпесе, онда оқу ақысын қайтаруын міндеттейтін заң туралы хабарлайды.
ДАИШ ұйымымен байланысқаны үшін сотталған қыз оқиғасы да ел ішінде кеңінен талқыланыпты.
Тәжікстанда шілде айында үш тақырып қызу талқыға түскен:
Түрмеде жазасын өтеушілердің жаппай улануы: түскі аста бір бөлке нанды бөліп жеген 14 адам көз жұмды. Тәжікстан тұрғындары оқиғаның өрбуі және аса жоғары қауіпсіздік шараларын сақтай отырып өткізілген жерлеу рәсімі туралы материалдарды жиі бөлісіпті.
Тәжікстан азаматтары 8 тамызға дейін өз сим-карталарын қайта тіркеуден өткізіп, қағаз төлқұжаттарын пластикалық ID-картаға алмастыруға міндеттелді. Дедлайн таяп қалды. Биліктің алмастыруды мерзімін ұзарту жоспары байқалмайды. Ал журналист Зульфия Голубева, аталған тақырыпты зерттей келе, ішкі төлқұжаттардың әрекет ету мерзімі туралы материал жазыпты. ТОП-15 рейтингіндегі жалғыз талдамалы материал осы болса, қалғандарының барлығы ақпарат жанрында жазылған.
1 қыркүйектен бастап электр қуатының тарифі көтеріледі. Тәжікстанда осы жаңалықты да елдегі монополияға қарсы қызмет өкілінің бұған қатысты пікірін де жиі бөліскен.
ТОП-15 тізіміне Үндістан Душанбеде қымбат автожол салатыны туралы жаңалық та енген.
Шілде рейтингіне ілінген жаңалықтардың барлығы орыс тілінде жазылған.
«Біз, яғни Орталық Азия мемлекеттері, бірінші кезекте, ақпарат алаңымыздың қандай екенін түсінуіміз қажет. Кімбіз, деңгейіміз қандай, шама-шарқымыз қандай, шегіміз қайда? «Орталық Азия елдері медиасының келбетін танытатын MediaCAMP Award байқауы осындай сауалдарыма жауап береді»» деп үміттенемін».
Бұл – Internews Қазақстан ұйымының жергілікті медиаконсультанты Асхат Еркімбайдың сөзі. Медиа-тренер әрі журналист Асхат Еркімбай – Орталық Азия аумағында алғаш рет ұйымдастырылған MediaCAMP Award журналистика байқауын үйлестірушілердің бірі. Ол Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстанда қатар басталған байқаудың мақсаты, номинациялары, аймақ елдеріндегі медианың өзара ерекшеліктері мен Қазақстандағы журналистиканың жай-күйі туралы әңгімеледі.
– Асхат, MediaCAMP Award аймақтық журналистика байқауын өткізу неліктен қажет болды?
– Жасыратыны жоқ, Орталық Азия елдерінің ішінде ақпараттық вакуумның пайда болғанына бірнеше жыл болды. Орталық Азия елдері шетелдік, яғни ағылшын тіліндегі ақпарат көздерінен бірін-бірі танып келді, не Ресей медиасы арқылы бір-біріне қарап отыр. Орталық Азия елдерін бір-бірімен байланыстыратын өз аймақтық медиа ойыншылары болмады. «Бұл байқау да сол олқылықтың орнын толтырудың көрінісі» деп білемін. «Қазіргі MediaCAMP Award байқауының қолға алынуы – бірінші кезекте, өзіміздің ақпарат алаңымызды түсіну» деп есептеймін. Орталық Азия – жасыратыны жоқ, әлемдік деңгейде, саясатта, экономикада алатын орны өте үлкен аймақ. Табиғи ресурстар тұрғысынан да, халық саны тұрғысынан да үлкен аймақ. Сондықтан да «біздің ақпарат алаңымыз қандай, деңгейіміз қандай, біз – кімбіз» сынды сауалдарымызға жауап табу, соны түсіну – ең алдымен өзіміз үшін қажет. Алғаш рет Орталық Азиядағы ең үздік, ең жақсы журналист материалдарына байқау жарияланып, «соның нәтижесінде осы сауалдарыма жауап табармын» деп отырмын. MediaCAMP Award байқауына қатысатын материалдарға қандай да форма таңылмаған, себебі, формадан бұрын мазмұн маңыздырақ болып тұр. Әрі экономикалық, әрі саяси факторларға байланысты ақпарат құралдарына қатысты ұстанымдарда айырмашылықтар бар. Сол себептен де бұл байқауда форматына, жанрына емес, контент мазмұнына баса назар аударылып отыр. «Байқау арқылы Орталық Азиядағы журналистиканың майталмандары өзара бір-бірін тану процесіне алғашқы қадам бастайды» деген үлкен үміт бар. Осындай үлкен процестен қалыс қалғысы келмейтін журналистер үшін жақсы мүмкіндік. Әрбір журналист, әрбір медиаұйым осы байқауға өз материалын ұсынса болады. Қазақстанға келсек, біздің медиада да қоғамға оң ықпал етіп жатқан, не жекелеген адамдардың өміріне оң өзгеріс әкелуге септескен, телевизия болсын, газет, радио болсын, онлайн болсын, қай форматта да қазақша материалдар баршылық. Журналистерге айтарым: қорықпай, тайсалмай, мүмкіндігінше, осындай байқауға қатысқаны дұрыс. Журналистік орта ұлғайып кеңейген сайын іштей даму мен кәсіби өсу жағы да жақсара түспек.
– Байқау екі кезеңнен: ұлттық және аймақтық кезеңдерден тұрады. Бес түрлі номинация бар. Бірінші кезеңі – ұлттық, яғни әр қатысушы елдің өз ішінде өтетін кезең. Мұнда бес номинацияның әрқайсысынан үш финалист анықталып, аймақтық кезеңге жолдама алады. Солай ма?
– Иә, байқау болған соң, арнайы бір іріктеу принциптері болады. Қанша дегенмен Орталық Азия медиасының ең үздіктерін анықтағалы отырмыз. Бірінші — жергілікті кезең, яғни ұлттық кезеңде байқауға келіп түскен жұмыстарды сол елдің журналистикасын жақсы білетін сарапшылар іріктейді. Әр номинация бойынша үш финалист жұмысы аймақтық кезеңге жіберіледі. Финалистер жүлде алса да, алмаса да, осы күзде Тәжікстанда өтетін, алғаш рет ұйымдастырылғалы отырған медиафестивалге шақырылады. Медиафестиваль бірнеше күнге созылады. Түрлі фильмдер көрсетіледі, кәсіби шеберлік сабақтары, тренингтер, кездесулер болады. Халықаралық әділқазылар финалистердің арасынан аймақтың үздік материалдарын анықтайды, жеңімпаздар бағалы сыйлықтармен марапатталады. Ең бастысы – сол медиафестиваль Орталық Азия журналистерінің, яғни аймақ журналистердің бас қосатын жақсы бір алаңына айналады.
– Байқау жарияланғанынан кейін ең көп қойылған сұрақ – байқау номинацияларына қатысты болып отыр. Бес түрлі номинация, яғни «Үкімет және қоғам», «Жәрдемдесер уақыт», «Ерлер ел ішінде», «Шекарасы жоқ ұрпақ – Мүмкіндіктер уақыты» және «Объектив» атты номинациялар бар. Қатысушылар, көбіне көп, ұсынатын материалы қай номинацияға сай келетінін түсінбейді.
– Біріншісінен бастасақ, «Үкімет және қоғам» номинациясында азаматтық қоғам немесе жеке адам мен билік арасындағы қарым-қатынасты сипаттаған түрлі форматтағы материалдар, сараптамалар ұсынылады. Басты мақсаты – қоғамдағы жағдайды, мұң-мұқтажын, мәселесін үкіметке жеткізетін немесе сол екі ортада диалог орнатуға, алаңға айналуға тырысатын, соған септесетін мақалалар. «Жәрдемдесер уақыт» номинациясына қоғамда үні шықпай жатқан топтар немесе қоғамдағы әртүрлі топтардың өкілдеріне жанашырлық таныту, жәрдемдесуге, инклюзивке, көзқарастарды өзгертуге бағытталған материалдарды ұсынады. «Ерлер ел ішінде» номинациясына кішкентай ғана ісімен оң өзгеріс жасаған немесе бизнесте, әлеуметтік мәселелерде танылып, соңынан көпті ерте білгендер жайлы материал қабылданады. Егер бір адамның жақсылығы көпке үлгі болса, сол кейіпкер де журналист те марапатталады. «Шекарасы жоқ ұрпақ – Мүмкіндіктер уақыты» номинациясына келсек, жасыратыны жоқ, Орталық Азия – демографиялық тұрғыдан өте жас мемлекет. Сондықтан материалының кейіпкері 24 жасқа дейінгі жастар болса, сондай материалды осы номинацияға ұсына аласыз. Көпшілікке айтары мен көрсетері бар балалар, жасөспірімдер және жастар туралы материалдарды осы номинациядан көргіміз келеді. Ал «Объектив» — бұл визуал номинация, яғни фотосуретке беріледі. Мұнда соңғы бір жылдағы бір оқиғаны, тарихи сәтті қас-қағымда таспалаған фотосуреттер қатысады. Сондықтан фотографтар өз жұмыстарын осы номинацияға ұсына алады. Ол номинацияның үздігі онлайн дауыс беру арқылы анықталып, кейін жүлде алған жұмыстардан фестиваль барысында көрме ұйымдастырылады.
– Қазақ медиасында көбіне-көп қай номинацияға сай келетін сапалы материалдар бар?
– Байқауға соңғы бір жыл көлемінде жарияланған материалдар қатысады. Елдегі соңғы жағдайларға қатысты қарасам, белгілі бір деңгейде билік пен халық арасында байланыс орнатуға талпынған дүниелер бар. Олар пост түрінде, не газетте, не сюжет, деректі фильм ретінде де шыққан болар. Десе де биліктің істеп жатқанын халыққа, не халықта болған дүниені билікке көрсетуге талпыныстар байқалды. Сондай материалдар бар. Қазақ журналистикасында жәрдемдесуге, жанашырлық танытуға байланысты, көңілге, эмоцияға сүйенген форматтағы дүниелер өте көп. Мысалы, бірнеше жыл бұрын студентім көшеде құжатсыз жүрген бір кісі туралы жазып, сол құжатын қалпына келтіруге септесті. «Жәрдемдесер уақыт» форматында материалдар жетерлік. Жалпы бізде барлық номинацияға сай келетін мақалалар бар. «Бірі көп, екіншісі аз» деп айтпас едім. Белгілі бір деңгейде, жақсылы-жаманды, әр форматқа келетін материалдар жарияланып жатыр. Сонымен қатар бізде балалар мен жасөспірімдерге бағытталған да арнайы басылымдар мен телебағдарламалар барын ұмытпайық.
– Қазақстан журналистикасында, яғни медиасында қазақша және орысша тілдік бөлініс байқалады. Тәжікстан мен Қырғызстанда мұндай тілдік бөлініс бар ма, әлде о жақта бізбен салыстырғанда біртілді журналистика ма?
– Бұл бөлініс Орталық Азия елдерінің барлығына дерлік тән. Түркіменстанда ғана орыс тілінің ықпалы аз болуы мүмкін. Қырғызстанда да бөлініс жағдайы байқалады. «Қырғыз тіліндегі басылым және орыстілді қырғыз басылымдары» деп айтылады. Өзбекстанда орысша басылымдардың үні құмығып шыққанымен жекелеген орыстілді журналистер бар. Тәжікстанда да тәжік тіліндегі басылымдар мен орыс тіліндегі тәжік басылымдарының арасындағы айырмашылық үлкен. Сапа тұрғысынан, сан тұрғысынан келгенде де айырмасы бар. Бұл — біздегі жағдайға тән дүние, бірақ әр елде жағдай әртүрлі формада өзгеріп барады. Бұл – біріншіден демографияға, екіншіден, әр елдегі медианы дамыту саясатына байланысты. Мәселен, Қазақстанда қазақ тіліндегі медианың дені мемлекеттің қолдауына мұқтаж болса, Қырғызстанда барынша еркін, яғни белгілі бір деңгейде нарық қалыптасып келе жатыр. Қырғыз тіліндегі ақпарат нарығы сұраныс тудырып тұрса, демек қырғыз тіліндегі журналистика о жақта кеңінен дами бастайды.
– Байқауға блоггерлер қатыса алады екен. Олар әлеуметтік желілердегі посттарымен қатыса ма, әлде материалы тіркелген БАҚ-та жариялануы міндетті ме?
– Тіркелсе, жақсы, өйткені дәлелдеуге оңай болады. Маңыздысы: «оның материалын журналистика стандартына лайықты контент деп қарастыра аламыз ба» деген сауал. Себебі қанша дегенмен бұл журналистердің байқауы ғой. Ең алдымен іріктеу кезеңінде соған көбірек назар аударады. Бізде журналист бола алмай жүрген, белгілі бір медиада қызмет етпейтін блоггерлер бар. Сондықтан да амал жоқ, жақсы, тұщымды дүниесін блоггер тұрғысынан жазып жатады. Блоггерлердің де қатысуына рұқсат ету — сондай адамдардың да қатысуына мүмкіндік беру үшін ойластырылды.
Сонымен қатар, байқауға ютуб-жобалар да қатыса алады. Егер ютуб-каналындағы видеолары журналистика талаптарына сәйкес әзірленіп жатса, онда неге қатыспасқа?! Мұндағы мәселе – жанрда емес, мәселе – контентінде, мазмұнында. Журналистік ізденістер осы интернеттегі контентте көбірек кездесетін тәрізді.
– Бізде журналистикаға қатысты ірі байқаулардың барлығы да мемлекеттің қолдауымен, мемлекет қаржысымен өткізіледі. Ал MediaCAMP Award мүлдем басқа. Сұрағым келгені – бізде, яғни Қазақстанда азаматтық қоғам қалыптастыруда қай тілдегі журналистика, қазақша ма, орысша ма, қайсысы жақсырақ жұмыс істеп жатыр?
– Сөзсіз, бізде бизнес тілі – орыс тілі, азаматтық қоғамның да белгілі бір деңгейде айтары орысша. Қазақша бар болғанымен де орыстілділердің үнін көп естиміз. Бірақ, менің ойымша, мұнда бастысы — контент. «Орысшасы болсын, қазақшасы болсын, кім туралы айтып жатыр, контенті не туралы болып жатыр» деген нәрсеге қатысты келу керек сияқты. Мысалы, заңдағы өзгерістерге танытуда кім көбірек үлес қосып жатыр, не әлеуметтік мәселені шешуде қай медианың үні көбірек естіледі? Себебі «орыстілді медиа қазақ қоғамында болып жатқан мәселені үнемі көтеріп жатыр» деп айта алмас едім. Мәселен, көпбалалы аналар мәселесінде қазақтілді медианың үні көбірек естілді. Қытайдағы қандастарымыздың жағдайы туралы да қазақтілді медианың дүниесін көп естідік. Жер митингілері болған кезде қазақ тілді медианың үні көп таралды. Мемлекеттік емес болса да жалпы әлеуметтік желіде көп жазылды. Сол тұрғыдан алғанда белгілі бір тақырыптарды бөліп алған сияқты. Мәселен зейнетақы туралы, «зейнетақы қордағы ақша қайда кетті», деген тақырыптар орыс тіліндегі медиада көбірек жазылса, жер, Қытайдағы қандастарымыз тақырыбын қазақ тіліндегі медиа көп көтерді. Бір қызығы, ұят, ар туралы қазақша көп айтылып, көп жазылады да, ал зорлық жасаған қылмыскерді жазалау туралы айтқанда көбіне орысшаға көшеміз. Соған қарағанда тақырып, контент тұрғысында айырмашылық байқалатын сияқты.
– Неліктен байқауға шетелден қаржыландырылатын, не шетелдік БАҚ-та жариялаған материалдар қатыса алмайды?
– «Шетелден қаржыландырылатын медианың өз қызметкерлерін өсіруге, дамытуға мүмкіндігі көбірек» деп ойлаймын. Ал аудан орталығындағы бір басылымда немесе телевизияда қызмет ететін дарынды журналисттің ондай мүмкіндігі болмауы мүмкін. Дегенмен әзірлеп жүрген материалының салмағы ауыр болар. Сондықтан «бізді елемейді, ескермейді» деп жүрген әріптестерімізді елеп, ескерсек дейміз.
– Әңгімеңізге рахмет!
Айта кетсек, Internews ұйымының бастамасымен Орталық Азияның MediaCAMP бағдарламасы шеңберінде аймақ журналистерінің арасында алғаш рет өтетін MediaCAMP Award байқауына өтініш қабылданып жатыр. Байқауға 2018 жылдың 1 тамызынан 2019 жылдың 31 шілдесі аралығында Қазақстан медиасында жарияланған кез-келген формат пен жанрдағы (онлайн, принт, радио, ТВ) материалдар қабылданады.
Байқауға аймақта тіркелген медиакомпанияларда штатты немесе штатсыз түрде жұмыс істейтін кез-келген журналист, тәуелсіз контент жасаушылар, шығармашылық топтар қатыса алады. Байқауға өтінішті материал авторы немесе байқауға қатысушы медиамекеме береді. Материалдар қазақ, орыс және басқа тілдерде қабылданады. Байқауға қатысу үшін өтініштітолтырып, келісім хатты (Редакция жетекшісінің келісім хат үлгісі, жеке автор хатының үлгісі) тіркеу қажет.
Өтініш қабылдаудың соңғы күні – 10 тамыз, 2019 жыл. Номинациялар және байқаудың өту тәртібі туралы толығырақ ережедежазылған.
Іріктеу комитеті Қазақстанды қосқанда әр қатысушы елдегі ең үздік жұмыстарды анықтайды. Барлық финалистер марапаттау рәсіміне шақырылады. Бұл шара Душанбеде болатын Орталық Азияның медиафестивалі аясында (2019 жылдың 19-21 қырқүйегі аралығында) өтеді. Сонда байқау жеңімпаздарын марапаттайды. Жеңімпаздарды арнайы құрылған халықаралық қазылар алқасы анықтайды.
Қосымша сұрақтар туындаса, Қазақстанда: жергілікті бизнес-медиаконсультант Зарина Ахматоваға – Zakhmatova@internews.orgжәне жергілікті медиаконсультант Асхат Еркімбайға – ayerkimbay@internews.orgхабарласуға болады.
Жоба АҚШ-тың халықаралық даму жөніндегі Агенттігінің (USAID) қолдауымен Орталық Азияның MediaCAMP бағдарламасы аясында жүзеге асады. Бағдарлама туралы мына бөлімде, ал Қазақстандағы Internews өкілдігі туралы мұнда жазылған.
Редакциялар сотқа дейінгі талапқа қалай жауап қайтарады? Заңға сәйкес, қандай мерзімде ресми жауап беруі қажет? «Жаңа репортер» редакциялардан келіп түскен сұрақтарға «Правовой медиа-центр» қоғамдық қорының заңгері Гүлмира Біржанованың әзірлеген жауаптарын жариялайды.
1) Редакциямызға сайтта жарияланған материалды өшіруді талап еткен сотқа дейінгі талап келіп түсті. Айтуларынша, сайттағы материалда шындыққа сай келмейтін ақпарат бар екен. Мақала экс-депутатқа арналған. Сотқа дейінгі талапта нақты қандай сөйлемдер ар-намысына, қадір-қасиетіне нұқсан келтіретіні көрсетілмеген. Қайткеніміз дұрыс, сотқа дейінгі талапқа жауап берейік пе, жауап бермейік пе?
Расымен де, ҚР Азаматтық кодексінің 143-бабында сотқа дейінгі талап процедурасы қарастырылған, Қазақстан заңнамасында теріске шығаруды жариялауды не жауап беруді талап ету жазылған. Заңдарда ақпаратты өшіруді талап ету қарастырылмаған. Сізге сондықтан да сотқа дейінгі талапқа жауап қайтармауға, не ақпаратты өшіру туралы талап жоғын айтып, жауап бермеуге болады. .
2) Редакцияға сотқа дейінгі талап келіп түсті. Қанша уақыт ішінде жауап беруіміз міндетті?
ҚР Азаматтық кодексінің 143-бабында «Бұқаралық ақпарат құралдарында терiске шығаруды не жауапты жариялау туралы азаматтың немесе заңды тұлғаның талабы, егер бұқаралық ақпарат органы мұндай жарияланымнан бас тартса не бiр айдың iшiнде жарияланым жасамаса, сондай-ақ ол таратылған ретте, сотта қаралады» деп жазылған. Мұндай норма «БАҚ туралы» заңда да бар. Демек, бір ай ішінде жауап беруге, теріске шығаруды не жауапты жариялаудан бас тартуға, немесе жауапты жариялауға болады. Алайда сіз жауап жариялайсыз бан, не теріске шығаруды жариялайсыз ба, қалай болғанда да талап етуші сотқа жүгіне алады.
3) Сайтымызда басқа сайттың материалын көшіріп жарияладық. Сілтеме бердік. Біраз уақыттан кейін сотқа дейінгі талап келіп түсті. Материалдағы мәліметтер шындыққа сәйкес келмейтін болып шықса, бізге де жауапкершілік жүктеле ме?
«Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңының 26-бабында «таратылуына заңды күшіне енген сот актілерінде немесе Қазақстан Республикасының заңдарында тыйым салынған немесе өзгеше түрде шектеу қойылған ақпаратты таратуды қоспағанда, өз хабарында осы хабарды таратқан бұқаралық ақпарат құралына сілтеме көрсетілген жағдайда, уәкілетті органда есепке қойылған басқа бұқаралық ақпарат құралы таратқан хабарларда, материалдарда немесе олардың фрагменттерінде қамтылса жауапты болмайды» деп жазылған. Екі нәрсеге назар аударыңыз. Сіз материалын көшіріп жариялаған БАҚ Қазақстанда есепке тұруы міндетті. Норма шындыққа сәйкес келмейтін ақпаратқа ғана қатысты жүреді. Егер бұл таратуға тыйым салынған ақпаратқа қатысты болса, онда сіздің БАҚ-қа жауапкершілік жүктеледі.
4) Редакциямызға сотқа дейінгі талап келді. Талап түсіруші жарияланған материалға ренжіп, теріске шығаруды өтінеді. Алайда нақты қайсы мәліметтер өзін ренжіткенін көрсетпейді. Не істейміз?
Теріске шығару не жауап жариялау туралы сотқа дейінгі талап бергенде талап беруші нақты қай сөйлемдердің шындыққа сәйкес келмейтінін және ар-намысына нұқсан келтіретінін көрсетуі міндетті. Тек нақты бір сөйлемдері және фрагменттері ғана болмаса, тұтас материал ар-намысына, қадір-қасиетіне нұқсан келтіре алмайды.
Редакциялардан медиақұқыққа қатысты келіп түскен түрлі сұрақтардың жауабы «Правовой медиацентр» қоғамдық қоры тарапынан тұрақты негізде АҚШ-тың халықаралық даму жөніндегі Агенттігінің (USAID) қолдауымен Орталық Азияның MediaCAMP бағдарламасы аясында дайындалады.
Әлемдегі ең жылдам киноөндіріс ошағы саналатын Болливуд соңғы бірнеше онжылдықта ұлттық эпикалық дастандары «Махабхарата» мен «Рамаяна» шығармаларында кездесетін оқиғаларды сюжеттік желі ретінде жаппай қолданып келеді. Әсіресе мифологиялық жындар тақырыбы діншіл, ерекше ырымшыл халыққа аса өтімді болды. Дәл осы «Абысындар» телесериалында кездесетін «Жын әмірлігімен» күресу желісі – көгілдір экран алдында бала-шағасымен отырған қазақ отбасына қандай тәрбиелік маңызы барын түсіндіру – тіпті сандырақ. Болмашы ашу-ызадан бір-біріне пышақ ала жүгіретін отбасы мүшелерінің бітпейтін қастық жоспарлары біздің көрермендерге қаншалықты жақсы жағынан ықпал етіп отыр?! Соншама сындарға қарамастан аталған сериалдың қазақ көрермендерінің көзайымына айналуының сыры неде? Осындай өнімдермен қандай қоғам жасауды мақсат етеміз?
Аты аңызға айналған «Абысындар»
Өздерінің өлімін көрсететін сиқырлы қорапша, әулетке ұдайы оралатын жын, аяқ астынан кейіпкері Шиваға яғни Құдайға айналатын Бхарадвадждар әулетінің оқиғалары: Бхайравидың келесі жоспары не, Симар отбасын қалай сақтап қалады, Пюшь пен Анджалиге енді не болады? Міне, осы тақырып пен сауалдар тойда не көшеде кездесе қалған жұрттың аман-саулықтан кейін өрбитін әңгімесінің өзегіне айналған. Мұның барлығы да бірнеше жыл ASTANA TV телеарнасында үздіксіз көрсетіліп келе жатқан «Абысындар» үнді телесериалының жеңісі болып отыр.
“Big Star Entertainment Award”, “Indian Telly Award”, “Indian Television Academy Award” сияқты біраз жүлдені қанжығасына байлаған сериал алғаш рет 2011 жылы Colors TV арнасында көрсетілді. Кейін алыс-жақын шет елдерде, атап айтқанда, Пәкістан, Болгария, Тайланд, Сербия, Вьетнамда көрермендерін тапты.
Белгілі үнді режиссері Паван Кумар Марюттың (Pawan Kumar Marut) әрқайсысы 20 минуттық 2063 эпизодтан тұратын бұл телесериалы – үнді кино тарихындағы ең ұзақ ТВ сериалдар қатарына енеді.
Сериал жанры — голливудтық интрига емес, жалғасын болжауға қиын түсетін шытырман оқиғалы сабын операсына (soap opera) жатады. Сериалдағы басты рөлдердің бірін қазақстандық көрермендерге «Келін» телесериалымен танылған Авика Гор ойнайды. ASTANA TV телеарнасын осы актрисаның танымал болуы қызықтырды ма, әлде дүниетанымымызға қонымсыз сюжеттік желісі еліктірді ме? Әйтеуір қандай мақсатпен көрерменге ұсынып отырғаны түсініксіз.
Экрандағы жасырын ойлар
Бұл сериалдың тез танымал болуына қоғамдық қалыптасқан психология тұрғысынан қарауға болады. Үнділік мелодрамалардың басты тақырыбы – отбасы және дәстүрлі қоғамдағы «келін» мәселесі. Үнді қоғамы әлі күнге дейін иерархиялық Каста жүйесімен өмір сүретін ел, яғни қоғамның кез келген мүшесі өзінің шығу тегімен және қоғамдық дәрежесімен бағаланады. Сонымен қатар, Үнді елі бүгінгі таңда жыныстық дискриминациядан қатты зардап шегіп отырған мемлекеттер қатарына кіреді. Дәстүрлі феодалдық қоғам тәртіптермен өмір сүріп келе жатқан елдің отбасылық құндылықтары, қарым- қатынас қайшылықтарының бәрі қандай да бір дәрежеде қазіргі қазақ қоғамымен ұқсастығы байқалады.
«Абысындар» телехикаясының негізгі оқиғасы бір отбасына келін болып түскен апалы-сіңілі қыздардың отбасылы өмірлерін баяндайды. Олар отбасының береке-бірлігін сақтаушы және сол үшін бәрін, тіпті өз өмірлерін құрбан ететін «берілгендер». Бұл қасиет сол қоғамда өте жоғары бағаланады. Ал үнді сериалдарының басым бөлігіндегі антагонист болып шығатын оқыған, өз өмірі мен мақсатын алдыға қоятын кейіпкерлер қашанда экранда отбасын құртушы, азғырушы кейпінде көрінеді.
Бұл туралы британ психологтары Nicholas Deakin мен Dinesh Bhugra «Болливуд фильмдеріндегі отбасы тақырыбы: өзгерістер мен контекст» атты зерттеу жұмысында; «Фильмдердегі отбасылық тартыстар негізінен екі жақтың қоғамдық статусының әртүрлі болуынан басталады. Әрқашан да батыстық құндылықтардың репрезентациясын жасап отырған жақ немесе кейіпкер отбасын құртушы, азғырушы сипатында көрсетіледі» деп жазады. Дәл осы жерде үнді қоғамының адамды таңдау еркіндігі, индивидуализм, толеранттылық сияқты жалпыадамзаттық өркениет құндылықтарына, модернизациялық құндылықтарға батыстық идея ретінде қандай да бір фобия көзқараспен қарайтыны байқалады. Сондықтан да бұл сериалдардағы дәстүрлі қоғам принциптері, тұлғаның қоғамдық мәртебесіне стереотип көзқарастар ешқандайда заманауи өркениеттік даму категориясына сәйкес келмейді. Мұндай өнімдерді халыққа ұсыну – онсыз да өзіміз бетпе-бет келе алмай отырған қоғамдық жараларымызды асқындырып, демократиялық, азаматтық, зайырлы қоғам құру жолындағы қозғалысымызды тежейді.
«Абысындардың» қазақша нұсқасы не дейді?
Осы тұста салыстырмалы түрде аттас қазақстандық сериалды алуға болады. 10 эпизодтан тұратын «Абысындар» комедиясы QAZAQSTAN ұлттық телеарнасында көрсетілді. Оқиғасы әдеттегідей жас келіннің жаңа ортаға бейімделуі жайында өрбиді. Үнді сериалдары өздерінің ұлттық салт -дәстүрлерін қазақ көрермендеріне жақсылап тұрып оқытса, бұл қазақ сериалы да қазақи дәстүрлерді көрсетуге тырысып бақты. Әйткенмен дәл осы қазақ сериалында да жоғарыда атап өткен фобия көрініс табады.
Бұл кеше ғана Америкадан оқудан келген кенже қыздың сахнасында анық көрінеді. «Ойбай, бетіңді жуу!» -дейді ұзақ уақыттан кейін оралған қызына анасы. Яғни бояну батыстан жетті және бұл – нашар деген ой айтқысы келеді. Бірақ меніңше, режиссер бұл жерде өте ескі көзқараспен қарап отыр. Себебі бүгінгі таңда керісінше бізде әсіре бояну, әсіре жылтырға деген құштарлық бар да, ал батыс әлдеқашан қарапайымдылықты ту еткен прагматизм философиясымен өмір сүріп келеді.
Егер сен дәстүрлі отбасылық тәртіпті құрметтесең, бұл – өте жақсы, ал егер бөтен қылық көрсетсең, бұл – өте жаман. Міне, осындай өте қарапайым ақ-қараның түсінігіне құрылған шағын сериалда модернизацияланған қоғамның келбеті тұрмақ, көлеңкесі де көрінбейді (фильмдергі заманауи құралдар, соңғы үлгідегі киімдер модернизация ұғымына толық жауап бере алмайды).
Әрине, мемлекеттің тұрақты дамуында отбасылық құндылықтардың сақталуы, беріктігі маңызды екендігі даусыз. Бірақ ол заманауи өркениет құндылықтарымен келісімге келе алмаса, қоғамның модернизациялануы үрдісінде адами капиталдың дамуын басты орынға қоя алмаса оның құнының өзінен -өзі жоғалатындығы белгілі. Халыққа мәдени өнім ұсынып отырмыз дейтін телеарналардың қоғамды модернизациялау, постиндустриалды қоғам құру сияқты тақырыптардағы жарқылдаған репортаждарынан кейін «Абысындармен» жұмыс күнін аяқтайтыны біразға дейін жұмбақ күйінде қалары анық.
Қазақстандық «модернизация»
Сонымен, халыққа ұсынып отырған мұндай өнімдермен қандай қоғам құруға талпынып отырмыз?! Шынымен де модернизацияланған кемел мемлекет пе? Дәл қазіргі Қазақстандағы модернизациялану тақырыбына байланысты жүргізілген төмендегі бірнеше зерттеудің қорытындысына қарасақ, өте қызық қайшылықтар табамыз.
«Модернизация және ұлттық даму жолы: тарихтан сабақ және болашаққа бағдар» атты тақырыпта белгілі саясаткерлер мен әлеуметтанушылар профессор Роберт Инглхартың теориясына сәйкес жүргізген зерттеу нәтижесінде төмендегідей құндылықтардың қазақстандықтар үшін басымдылығын анықтайды.
Олар: денсаулық, бала, қауіпсіздік, әл-ауқат, махаббат. Мұны психолог Абрахман Маслоу «аман қалу құндылықтары» деп атайды, бірақ модернизацияның ең негізгі қозғаушы күші бола алатын өзін-өзі жүзеге асыру, өзін-өзі дамыту құндылықтары ең төменгі орындарды алған.
Сонымен қатар «Қазақстандық қоғамның модернизациялануы және оның бұқаралық санадағы көрінісі» деп аталатын келесі бір зерттеу жұмысында қазіргі қазақстандықтар үшін ең басты басымдыққа ие либералды- демократиялық құндылықтар ретін төмендегідей көрсеткіштер бойынша орналастырады.
Әділет – 44,31%
Еркіндік – 35,29%
Абырой – 28,29%
Суверенитет – 24,16%
Демократия – 24,91%
Теңдік – 22,65%
Жеке мүлік – 12,64%
Индивидуализм – 8,01%
Сауда – 7,76%
Реформа – 5,38%
Әділетті, еркін, суверенитет, демократиялық қоғамды құрайтын негізгі құндылықтардың бірі — индивидуализмның басымдылығы соңғы орындарда тұр. Бұл көрсеткіштер «Қазақстан қоғамында әлі модернизация құндылықтары қалыптасып үлгірмеді» деген қорытындыға әкеледі.
Мәдени өзгеріссіз модернизация
Осы тұста үлкен заңды сұрақ туындайды: дәстүрлі қоғамнан модернизацияланған жүйеге өту үшін бізге қандай алғышарттар керек? Ең маңызды фактор: ол — мәдени трансформация. Мәдени модернизация ғана қоғамдағы саяси және әлеуметтік модернизациялау процессін жылдамдатады. Ең қызығы, мемлекет «Рухани жаңғыру» сияқты бірқатар бағдарламалар арқылы мәдени модернизация саясатын жүргізіп отырмыз» дегендерімен, қазірде халықтың мәдени құндылықтарын қалыптастырып отырған телеарналардың концептуальды ұстанымдары мұны жоққа шығарып отырғандай. Қазір де суперхитке айналып, ең жоғарғы рейтингты алып отырған үнді сериялдарының тоқтаусыз аударылуы және осы жердегі телеарналар саясатының қай бағытта жұмыс істейтіні мүлде түсініксіз күйінде қалып отыр.
Бір нәрсе даусыз: ашық ақпараттанған қоғам бәрібір де өнімнің сапасына деген сұранысты тудырады. Міне, дәл сол уақытта телеарналардың аудиторияның қажеттілігіне қарай жұмыс жасаудың маңыздылығы алға шығады. Бұл қажеттілік, сөз жоқ, отандық фильмдер мен сериалдардың еншісіне қалатыны анық.
Сөз бостандығын қорғау жөніндегі халықаралық IFEX қауымдастығының мәліметінше, әлем бойынша 10 жағдайдың тоғызында журналистерге қастандық жасаушылар жазадан құтылып кетеді. Мысалы, Қазақстанда журналистің кәсіби қызметін іске асыруға кедергі келтіргендерге қатысты қылмыстық іс қозғау туралы бір де бір өтініш сотқа немесе сот үкіміне дейін жетпейді. Журналистер шабуылға ұшырағанда, өміріне қауіп төнгенде қалай әрекет етуі керек? «Жаңа репортер» медиаресурсы Қазақстандағы Internews Network ұйымының заңгері Ольга Диденконың осындай жағдайларға арналған 15 кеңесін жариялады.
Журналиске шабуыл жасау және жұмысына кедергі келтіру
Мұндай әрекет әдетте журналистің әлдеқандай маңызды ақпаратты алуына, өндіруіне және таратуына тосқауыл қою мақсатымен жасалады. Өткір әлеуметтік мәселелерге, басқа да өзекті тақырыптарға арналған баспасөз мәслихаттарында, брифингілерде, бұқаралық шаралардан хабар тарату кезінде, төтенше оқиғалар кезінде журналист осындай жағдайларға дайын болуы керек.
1-кеңес. Журналист оқиғаның аудио немесе видеожазбасын жасауы керек. Бұл – деректі дәлел.
2-кеңес. Әріптесіне шабуыл жасалып жатқанын көрген журналист телефонмен фотоға не видеоға түсіруді тоқтатпай, ақпаратты редакцияға жолдап, әлеуметтік желілер арқылы таратуы керек.
3-кеңес. “112” нөміріне, адвокатқа және редакторға қоңырау шалу қажет. Редакцияда барлық журналистің медиамен ынтымақ жөніндегі келісімі бар адвокаты болуға тиіс.
4-кеңес. Шабуылға ұшыраған журналист адвокатымен бірге полицияға барып, қылмыстық іс қозғау туралы өтінішін тіркетуі керек. Дене жарақаты болса, оны емханаға барып, есепке алғызу қажет. Кәсіби техникаға нұқсан келген болса, бағалаушыларға көрсетіп, шығын мөлшерін есептету керек.
5-кеңес. Журналист адвокатымен бірге арызы бойынша қажет сараптамалар белгіленуін, барлық куәгерден жауап алынуын, басқа да қажет материал өндіріске қосылуын, сотқа дейінгі тергеу тоқталмауын және сотқа жетуін қадағалауы керек.
6-кеңес. PRESS деген жазуы бар жилет пен басқа да қауіпсіздік құралдары редакциядағы барлық журналисте болуы керек. Редакция куәлігі әрқашан журналистің қолында болғаны жөн. PRESS жазуы бар атаулы үлкен бейдж де артық болмайды.
Журналистің техникасын сындыру немесе тартып алу
7-кеңес. Шығын бағаланғаннан кейін қылмыстық іс шеңберінде техниканың өтемақысын талап ету керек немесе техниканы жөндеудің немесе сатып алудың шығынын талап ету туралы жеке арыз берілгені дұрыс.
8-кеңес. Редакция мүлкі мен журналистің жеке мүлкі тек сотқа дейінгі тергеу шеңберінде тәркіленуі керек, адвокаттың қатысуымен тиісті хаттама толтырылуға тиіс.
Журналист пен оның жақындарына қауіп төндіру
9-кеңес. Әлдекім журналиске телефонмен, ауызша немесе жазбаша қоқан-лоқы көрсеткенде, қорқытып-үркіткенде полицияға адвокатпен бірге барып қылмыстық іс қозғау туралы арызды Сотқа дейінгі тергеулердің бірыңғай реестріне тіркету қажет. Өндіріс аяғына дейін, яғни сотқа дейін жетуі керек.
10-кеңес. Бір жаққа барғанда қауіпсіздік ережелерін сақтау керек, балаларды жабық әрі қауіпсіз нысандарға дейін бірге жеткізу керек, рульде сақ болған жөн. Арандатушы кез келген жерден тап беруі мүмкін.
11-кеңес. Қауіп тыйылмаса, журналист құқық қорғау органдарына жеке басы мен отбасын қорғауды талап етіп, арыздануы қажет.
Журналисті полицияға алып кету
12-кеңес. Журналист полицияға редакция куәлігін көрсетіп, “Журналистің тиісті куәлікпен табиғи апат ауданында, митингілер мен демонстрацияларда және басқа да наразылық шараларында жүруіне құқығы бар” екенін құқық қорғау органдары өкілдерінің есіне салу керек.
13-кеңес. Журналист мүмкіндік болғанда оқиғаны телефонға түсіруі немесе әлеуметтік желілерде тікелей трансляция жасауы керек. Журналистің ұсталып жатқанын көргенде де камераны немесе диктофонды өшірмей, фотосуреттер түсіру керек, ақпаратты редакцияға жолдап, редакцияның әлеуметтік желілердегі аккаунттарында таратқан дұрыс.
14-кеңес. Әуелі адвокатқа, кейін редакторға қоңырау шалу керек. Полиция адамды бөлімшеге үш сағаттан аспайтын уақыт ішінде жеткізуі керек екенін есте ұстаған абзал.
Журналисті адвокатсыз тергеу
15-кеңес. Журналист күтпеген шабуылға немесе басқа да жағдайға тап болғанда адвокат оқиға орнына келе алмай қалуы мүмкін немесе оның оқиға орнына келуіне, журналиспен кездесуіне рұқсат берілмеуі мүмкін. Мұндай жағдайда журналист кезекші адвокаттың келуін талап етіп, адвокатсыз қандай да бір әрекет жасаудан бас тартуы керек.
Қазақстан медиасы сарапшы мәртебесімен әрлі-берлі «ойнауын»жалғастырып жатыр. Әкімдік қызметкері де, журналист те, банктің басқарушы директоры да әп сәтте сарапшыға айналып шыға келеді. Оның неліктен сарапшыға айналғанын аудиторияға түсіндірмейді де… Неліктен бұлай?
Саясат
Биліктің әрбір бастамасына кемі 10-15 пікір қоса айтылады. Inform.kz, 24.kz және соңғы уақытта осы қатарға қосылған bnews.kz мемлекеттік медиалары осындай принциппен хабар таратады. Әдетте Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ), ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қорының Әлемдік экономика және саясат институты (ӘЭСИ) қызметкерлері сарапшы ретінде пікір айтады. Әйткенмен мемлекеттік медиа сол тақырыпқа қатысы шамалы адамдарды да «сарапшы» деп атайды. Мәселен, 24.kz сайтында облыстық газеттің редакторы несие жүктемесін төмендету бастамасына қатысты пікір білдіріпті.
Аймақтағы жергілікті атқарушы билік те сарапшылар алаңшасын жасауға тырысып бағуда. Қостанайда «Сарапшы» саяси клубын құрыпты. Шынтуайтына келгенде, медиаға тек қана әкімдік қызметкерлерінің отырысында сөйлегені алынады. Мұндай жиналыстардың талқылау және сарапшы пікірінен айырмашылығы неде екені еш түсініксіз.
Қазақстан медиасы маусым-шілде айларында Данияр Әшімбаев, Эдуард Полетаев, Марат Шибутов, ӘЭСИ сарапшысы Камила Ковязинаның айтқанын көпжариялады. Сондай-ақ, ақпараттық-талдау орталығы сайтының бас редакторы Жанар Тулендинованың да пікірлерін жиі пайдаланды.
Экономика
Маусым-шілде айларында медиадағы ең көп талқылаған экономикалық жаңалық – Тоқаевтың жеке тұлғалар несиесін кешіру туралы жарлығы. Көптеген медиа Қазақстан президентінің осы шешіміне қатысты әлеуметтік және саяси маңыз тұрғысынан айтылған пікірлерді жариялады. Мұндай жарлықтың экономикаға ықпалы бар-жоғы туралы Айдархан Құсайынов, Александр Юрин, Әсет Наурызбаев, Мұрат Темірханов, Расул Рысмамбетов, ҚСЗИ сарапшысы Вячеслав Додонов пікір айтты.
Экономист Арман Байғановтың теңге бағамына қатысты жазған Instagram посты комментарий саны жағынан әлі де алда, тіпті оның жазғанынан көптеген медиа дәйек келтіріп жатыр. Медиа, сондай-ақ, экономикалық тақырыптарда қаржы талдаушысы Арман Бейсембаевтың, EXANTE инвестициялық компаниясының сарапшысы Валерий Давыдов, экономистер Олжас Құдайбергенов, Рахым Ошақбаевтың пікірлерін материалдарында қолданды.
Таңғалдырған сарапшылар
Nur.kz және Kapital.kz сайттары маусымда «Отдых в кредит: за или против» атты бірдей тақырыпта материал жариялады. Мақалада мұның жарнама не PR материал екеніне ешқандай сілтеме қойылмаған, бірақ «Жусан банктің» байланыс мәліметтері берілген. Банктің басқарушы директоры Қуат Домбай еңбек демалысына несие алу мүмкіндігі туралы пікір айтады. Кенеттен материалдың орта тұсында «туризм саласындағы тәуелсіз сарапшы, тікелей ойыншы» ретінде шыға келеді.
Қуат Домбай бір мезгілде туризм жөніндегі сарапшы әрі банктің басқарушы директоры ма, жоқ әлде материалда бізге аты-жөнін атамайтын және бір сарпашы жасырылған ба? Мұндай ойыншының және оның тікелей қатысы барының не үшін қажет болғаны да со күйі түсініксіз қалды.
Қазақстан медиасындағы еркек және әйел-сарапшылар
Маусым-шілде айларында Қазақстан медиасындағы әйел-сарапшылардың үлесі 22%-ді құрады. Жоғарыда есімдері аталған Жанар Тулиндинова және Камила Ковязинадан бөлек, ҚСЗИ сарапшысы Леся Қаратаева, саясаттанушы Толғанай Үмбетәлиеваның да пікірлері БАҚ-та жиі шықты. Бірнеше медиа іле-шала «Стратегия» қорының сарапшысы Ольга Симакованың көші-қон тақырыбындағы пікірін де жариялапты. Журналист, қаржы кеңесшісі Ботагөз Жұманова президент Тоқаевтың несиені кешіру жарлығынан кейін медианың назарына алынған қаржылық сауаттылық туралы сауалдарға қатысты пікір айтты.
Жалпылама алғанда, медицина және денсаулық тақырыптарында пікір білдірушілердің дені әйел-сарапшылар болыпты.
Сарапшыларды саралау Alem Media Monitoring жүйесінің таңдауы негізінде жүргізілді. 2019 жылдың 22 маусымынан 18 шілдесі аралығында жарияланған 1830-дан астам материалға талдау жасалды. Мониторингке медиада «сарапшы» деп аталған және түрлі медиада үш не одан да көп дәйексөзі келтірілген спикерлер енгізілді.
Күн сайын сайттарда, газеттерде, сюжеттерімізде адамдардың бейнесін пайдаланамыз. Адам бейнесін жариялауға қандай жағдайда рұқсат қажет, Қазақстанда адамның жеке бейнесін жариялауға қатысты қандай заңнамалық нормалар бар, редакциялар көбіне көп қандай мәселелермен бетпе-бет келеді? «Жаңа репортер» редакциялардан келіп түскен сұрақтарға «Правовой медиацентр» заңгері Гүлмира Біржанованың жауаптарын жариялайды.
Газетімізде азаматтық іске қатысты тараптардың бірінен қатысушы адамның соттағы фотосуретін жариялады. Судьяның хабарлауымен сот процесі ашық түрде өтті. Алайда біздің үстімізден сотқа дейінгі талап арыз түсіріп, әрмен қарай суретке құқық шағымына ұласты. Суреттегі адам ҚР Азаматтық кодексінің 145-бабына жүгініп жатыр. Мұндайда не істейміз?
— Өз бейнесіне құқық ҚР Азаматтық кодексінің 145-бабында көрсетілген, бұл құқық – жеке мүліктік емес құқықтар қатарына жатады. Жалпы ереже: Басқа адам бейнелеген бейнелеу туындыларын (сурет, фотосурет, кинофильм және басқалар) — бейнеленген адамның келiсiмiмен, ал ол қайтыс болғаннан кейiн оның балалары мен артында қалған жұбайының келiсiмiмен ғана жариялауға, қайта шығаруға және таратуға жол берiледi,-деп жазылған. Алайда кодексте бейнені пайдалануға келісім талап етілмейтін жағдайлар да көрсетілген.
Заң құжаттарында белгiленсе;
Бейнеленген адам ақы алып кескiнделген болса;
Бізді біріншісі, яғни заң құжаттарында белгіленуі қызықтырады. 2017 жылдың соңында көптен күткен заң өзгерісі қабылданды. Онда «Бұқаралық ақпарат құралдарына бұқаралық ақпарат құралдарының өнімдерін дайындау, жариялау, қайталап көрсету және тарату кезінде мынадай жағдайларда:
1) егер осы адам ойын-сауық мәдени-бұқаралық, мәдениет саласында әлеуметтік маңызы бар, спорттық-бұқаралық іс-шараларда, жиналыстарда, митингілерде, шерулерде немесе демонстрацияларда және өзге де бұқаралық іс-шараларда болса немесе оларға қатысса;
2) егер таратылатын ақпаратта адамның бет-бейнесі және осы адамның қызметтік жұмысымен және (немесе) жария қызметімен байланысты мәліметтер қамтылса, сондай-ақ оны адамның өзі, оның заңды өкілі немесе уәкілетті тұлға қолжетімділігі шектелмеген көздерде жарияласа;
3) егер бейнеленетін адамды пайдалану конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын сақтау мақсатында жүзеге асырылатын болса, бейнеленетін адамның келісімі талап етілмейді»,—
деп көрсетілген.
Сіздің жағдайда сот процесі ашық түрде өткен, судья фотовидеотүсірім жасауға рұқсат еткен. Сондықтан да шағым иесінің талаптары негізсіз.
Біздің телестудия мүмкіндігі шектеулі балалар туралы видеоролик әзірлеп жатыр. Балалардың ата-анасынан балаларының бейнесін пайдалануға рұқсат сұрау қажет пе?
— Балалардың бейнесін пайдалану ережесі де ересектердің бейнесін жариялау ережесі сияқты болғанымен де жариялауға рұқсатты баланың заңды өкілінің (ата-анасы, қамқоршысы, қорғаншысы) рұқсатын алу қажет. Алайда 3-4. Бұқаралық ақпарат құралдарында немесе телекоммуникация желілерінде ата-анасы және өзге де заңды өкілдері туралы ақпаратты қоса алғанда, адамның дербес және биометриялық деректерін, мыналар:
құқыққа қарсы әрекеттер (әрекетсіздік) салдарынан зардап шеккен бала;
әкімшілік және (немесе) қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасады деп күдік келтірілген және (немесе) айып тағылған кәмелетке толмағандар туралы, олардың жеке басын анықтауға мүмкіндік беретін өзге де ақпаратты таратуға тыйым салынады.
Мұндай жағдайда ата-анасының, сондай-ақ, 14 және 16 жасқа толған балалардың да рұқсаты қажет. Келісімге келсек, заңмен бекітілген арнаулы келісім формасы жоқ. Сондықтан да келісім түрлі формада, ауызша, жазбаса, не видеокелісім түрінде де болуы мүмкін. Әйтсе де жазбаша келісім формасын қолдануға кеңес береміз. Бекітілген келісім үлгісі жоқ, сондықтан да ерікті формасын дайындай аласыз.
Мүмкіндігі шектеулі адамдар туралы материал дайындадық, кадрге жолай өтіп бара жатқан әйел түсіп қалды. Біз фотоны газеттің бірінші бетіне жарияладық. Әйел өз бейнесіне құқығының бұзылуы туралы сотқа арызданды.
— Оның талаптары толықтай негізсіз, өйткені фотосурет қоғамдық орында түсірілген. Соны жариялау заң тұрғысынан оның қандай да бір құқықтарын бұзбайды.
Материал дайындау барысында адамның фотосын оның әлеуметтік желідегі парақшасын алдық. Оның аккаунты барлығына ашық болды. Бізге фотосуретін қолдана алмайтынымыз жөнінде талап-арыз түсті. Қалай жауап береміз?
— Егер адам өз фотосуретін жалпыға қолжетімді әлеуметтік желіде өзі жарияласағ, онда келісім талап етілмейді. Өйткені, бұл БАҚ туралы заңның 14-бабында «Егер таратылатын ақпаратта адамның бет-бейнесі және осы адамның қызметтік жұмысымен және (немесе) жария қызметімен байланысты мәліметтер қамтылса, сондай-ақ оны адамның өзі, оның заңды өкілі немесе уәкілетті тұлға қолжетімділігі шектелмеген көздерде жарияласа, бейнеленетін адамның келісімі талап етілмейді. » деп жазылған.
Амбулаторлық емдеуден өтіп жатқан кәмелет жасына толмағандар туралы материал әзірлеп жатырмыз. Баланың бейнесін сюжетімізде қолдануға ата-анасының келісімін алуымыз қажет па?
— Балалардың бейнесін пайдалану ережесі де ересектердің бейнесін жариялау ережесі сияқты болғанымен де жариялауға рұқсатты баланың заңды өкілінің (ата-анасы, қамқоршысы, қорғаншысы) рұқсатын алу қажет. Мұнымен қатар «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінде «Медициналық көмекке жүгіну фактісі, азаматтың денсаулығының жай-күйі, оның ауруының диагнозы туралы ақпарат пен оны зерттеп-қарау және (немесе) емдеу кезінде алынған өзге де мәліметтер дәрігерлік құпияны құрайды» деп жазылғанын ескеру қажет.
Редакциялардан медиақұқыққа қатысты келіп түскен сұрақтардың жауабы «Правовой медиацентр» қоғамдық қоры тарапынан тұрақты негізде АҚШ-тың халықаралық даму жөніндегі Агенттігінің (USAID) қолдауымен Орталық Азияның MediaCAMP бағдарламасы аясында дайындалады.
Жаз ортасы жетті, шілде күшіне мінді. КТК телеарнасы бастаған демалыс маусымын басқа да телеарналар жалғастырып, апталық қорытынды бағдарламаларына үзіліс жариялады. Осы аптада «Бірінші арна Еуразия» телеарнасының «Басты бағдарлама» және «Аналитика» бағдарламалары жаңа телемаусымға дейін көрерменімен қоштасты.
Әдетте жаз ортасы қазақстандық БАҚ-та «тақырыпсыз мезгіл» саналатын. Алайда Қазақстанның биылғы жазы даулы да шулы, бәрін дерлік елеңдетер оқиғаларға толы болды. Әйткенмен, көпті қамтыған жаңалықтардың барлығы бірдей қазақстандық телеарналардың эфиріне ілінбеді (кейбір телеарналар Теңіз кенішіндегі қақтығысты, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларындағы митингтерді айналып өтті). Болған оқиғалардың орнына әдепкі жазғы тақырыптарын: аллергия, туризм, мейрамхана бизнесі туралы сюжеттерді көрсетті.
Осы аптаның шолуына «Бірінші арна Еуразия», «Хабар», QAZAQSTAN және ASTANA TV телеарналарының апталық қорытынды бағдарламаларын алдық.
«Аналитика», «Бірінші арна Еуразия»
«Аналитика» бағдарламасы эвакуацияланған тұрғындары қайта оралған Арыс өмірінен басталды. Үйлер, мектептер мен колледждер қалай қалпына келтіріліп жатқанын көрсетті. Журналист сөзінде ешқандай тендер, мемлекеттік сатып алулар болмағанын айтты. Павлодардан келген құрылыс бригадасының қалай жұмыс істеп жатқанын көрсеткенімен де құрылысшылардың еңбекақысын кім төлейтінін, оларды қалай іріктегенін және тағы басқасын ашпады. Қалаға көп қаржы келіп жатқанын, соны бақылау керегін айта келе, Арыс қаласының 3D картасы жасалатынын баяндауға өтті. Цифрландырудың қаржы ағымын бақылауға қалай көмектесетінін айтқанымен де соны жасауға неше теңге жұмсалатынын айтпады.
Сюжетте күмән тудыратын түйіндер де бар. Мәселен, «Натальяның үйі жоқ, жиһазы жоқ, мына көйлегінен басқа дымы жоқ, ең бастысы – аман қалдық» дейді. «Аналитика» бағдарламасының алдыңғы шығарылымындағыдай, бұ жолы да Арыстағы жарылыс оқиғасына қатысты кімдер жауапқа тартылатынын сол қалпы айтпайды.
Өткен аптада «Аналитика» бағдарламасы митингтерді өзінше көрсетсе, бұл жолы митинг туралы ләм-мим демеді. Митингтер туралы ештеңе айтпады, көрсетпеді. Қазақстан аумағында тыйым салынған ҚДТ ұйымына қатысы бар топты Алматыда тұтқындағанын хабарлады. Жедел түсірім видеосында белгісіз біреу ақша санап жатыр. Журналистің сөзінше, бұл сома бағынбаушылық акциясын ұйымдастыруға арналған. Десе де кінәсіздік презумциясына сәйкес, мұндай мәлімдеме соттан кейін жасалатын еді.
Арыстағы оқиғаға байланысты, 6 шілде – Астана күнін тойлату қарапайым өтті. Мереке күніне Тұңғыш президент қоры тосын сый дайындапты. Елордада квест өткізді. Тапсырмаға сәйкес, қаланың көрнекті орындарында әріптер жасырылған. Сол әріптерді тауып, сөз құрау қажет. Бұл сөзді қалаға келмей-ақ, жұмбақты қарамай-ақ әркім де таба алады. Әйткенмен, интриганы ояту үшін бе, әйтеуір сюжет кіріспесінде де, сюжетте де бұл сөзді айтпады. Кіріспе мен сюжет те квест түрінде жасалғандай әсер қалдырды. Тек кадрда көрсетілген әріптерден қандай сөз жасырылғанын емеурінмен білдірді. Ақыры, 7 минуттан кейін, сюжеттің соңында «Нұрсұлтан» сөзі жасырылғанын білдік.
Сондай-ақ, бағдарламада:
аллергия (жаз басталысымен бұл ауру асқынады)
Алматының жаңа әкімі жезөкшелермен күресуді бастағаны туралы көрсетті.
Бағдарламаның шеф-редакторы Олег Журкевич жылды қорытындылады. Ол редакция жыл бойына қаузаған үш маңызды тақырыпты: балалар зорлық-зомбылығы, синтетикалық наркотикпен күрес, деректер қорын жетілдіруді атап өтті. Мемлекет осы бағыттар бойынша шара қабылдап жатыр екен. Бұған журналистердің де еңбегі сіңсе керек.
«Аналитика» бағдарламасы тамыздың соңына дейін демалысқа кетті.
«7 күн», «Хабар»
«Хабар» апталық қорытынды бағдарламасын Арыс туралы оптимизм тұнған сюжеттен бастады. Материалдың өзегі – бүкіл ел болып қалпына келтіріп жатқан қаланың тіршілігі жанданғаны жөнінде болды. Кафелер, базарлар және дүкендер жұмысын бастады. Жергілікті тұрғын, әдеттегідей барлық арыстықтың атынан, көмек қолын созғандардың бәріне алғыс айтып, барлығы жақсы екенін, қажет заттармен түгел қамтамасыз етілгендерін, үйлерін жөндеп жатқанын айтады. Енді бір тұрғын зақымдалған үйін жөндемей-ақ, көршісінің үйін сатып алып беруді өтініпті. Оған сол үйді сатып әпереді. Арыстағы жағдайды Елбасы да, президент те, бәрі-бәрі жіті назарында ұстап отыр екен.
Әрмен қарай Қасым-Жомарт Тоқаев ірі шетелдік инвесторлармен кездескені туралы сюжетпен жалғасты. Тілшінің мәтінінен түсінгеніміз: «Қазақстанда адами капиталды дамыту бағытында жұмыстар жүргізіліп жатқанын әртүрлі рейтингтер дәлелдей түседі: Қазақстанның рейтингтегі орны жылдан жылға жақсарып келеді». Сюжеттің баян еткеніндей, инвесторлар бізді жақсы көреді, елімізде білім беру нысандары салынып жатыр, жаңа кадрлар дайындалуда, жаңа бағдарламалар енгізілуде. Десе де бір мәселе бар: қазақстандық жұмыс берушілердің 70%-ы түлектердің білім сапасына көңілі толмайды екен.
Бағдарламада:
Тоқаевтың астанада жаңа ғимараттардың лентасын қиғаны;
«Астана» халықаралық қаржы орталығы – әрі әдемі әрі пайдалы;
Президенттің осы аптадағы кездесулері мен келіссөздері. Құттықтау хаттары әлі де ағылып жатыр.
Астана күні: жүргізуші мерекелік видеокадрлар фонында Қазақстан астанасының және тұңғыш президентінің атағын тізеді;
Астана күні: қалай тойланды, шетелдіктер қаланы несімен ұнатады?
Нұрсұлтан Назарбаевтың туған күні: оны қалай құттықтады;
Тоқаев жекпе-жек залын ашты;
Домбыра күнін атап өтті: осынау ғажайып халықтық аспапты қалай жасайтыны, және Елбасының домбырада қалай ойнайтыны туралы сюжетпен бағдарламаны қорытындылады.
«Избранное за неделю», ASTANA TV
Бағдарлама авторлары Теңіз кенішіндегі қақтығысқа тоғыз минуттық сюжет арнады. Шетелдік жұмыс күші қазақстандық жұмысшылардан 5 есе көп айлық алады. Елімізде шетелдіктердің қатысуымен жұмыс істейтін 17 000 компания бар. Барлығында дерлік шетелдік және қазақстандық жұмысшылардың жалақы айырмашылығы айтарлықтай үлкен.
Сюжетте Теңіз толқуының әлеуметтік желілерде қандай фейк ақпараттардың шығуына түрткі болғанын да айтып өтті. Кәсіподақтардың төрағасы Салтанат Рахимова, 6 разрядты оператордың күніне 44 доллар алатынын, ал дәл сондай жұмыстағы шетелдіктің күніне 200 доллар алатынын мәлімдеді. Шетелдік басшылар мұны «шетелдегі білім беру сапасының жоғары екенімен» түсіндірсе, қазақстандық адвокат Руслан Қожахмет сол білімі туралы құжаттардың шынайылығын ешкім тексермейтінін алға тартады. Сюжетте мәселені шенеуніктер мен сарапшылар пікірі негізінде барлық қырынан ашып көрсетті.
Арысты қалпына келтіру туралы сюжетті «Бауыржан Байбек Арысқа барды» жаңалығымен берді. Сюжетте бұдан бөлек айтарлықтай ештеңе жоқ. Сол цифрлар, жоспарлар. Кім және неліктен жауапқа тартылатыны туралы ләм-мим демеді.
Бауыржан Байбек — Алматының бұрынғы әкімі. Міне, сондықтан да келесі тақырыпты қазіргі әкімі Бақытжан Сағынтаевтың қызметіне арнау қисынға келеді. Ол әкім қызметін қаладағы «түнгі көбелектермен» күресуден бастады. Әйткенмен, алматылықтар бәрінен де бұрын жолдар мен қоғамдық көлік жұмысына қатысты көп шағым айтатын.
Сейфуллин көшесінде жезөкшелердің жүруіне ең алдымен сондағы дүңгіршектерде отыратын әжелер наразы. Сәйкесінше, журналист олардан сұхбат алады. Жергілікті тұрғынның пікірі тіпті таң-тамаша етті: ол жезөкшелермен күресудің еш нәтиже бермейтінін, бұ жерден қуғанмен басқа жақтан орын табатынын айтады.
Жезөкшелермен күрес тәсілдерінде еш жаңалық жоқ: сол баяғы рейдтер, айыппұлдар. Алматы полиция департаментінің өкілі Салтанат Әзірбектің айтуынша, «оларды қазір айыппұлмен қорқыта алмаймыз, бірақ бұл да бір әрекет».
Сюжетте жезөкшелермен күресудің шетелдік тәжірибелерін де мысалға келтірді, шетелде жезөкшелермен күреспейді, керісінше заңдастырып, салық төлетеді. Алайда Қазақстанда бұл идея қолдау табуы да екіталай.
«Избранное за неделю» бағдарламасының шағын сюжеті Алматыда «Nur Otan» партиясы мүшелерінің ұйымдастыруымен өткізілген митингке арналды. Сюжетте көрермендерге билік партиясы өкілдерінің ұстанымын: бақытты өмірімізге залалын тигізуді қалайтын шетелде отырған арандатушыларға қарсымыз, деген ұстанымын жеткізді. Айтпақшы, сюжет күтпеген жерден күрт аяқталды.
Бағдарламада:
мейрамхана бизнесіне салық – мейлінше «жазғы тақырып» (кафе, мейрамханалар салықтан жалтармауы үшін не істеу қажет);
Қазақстанда төртінші қазақстандық ғарышкерді сапарға дайындап жатыр;
«Мобильный репортер» айдарына 11 минут арнады. Мұнда «Америка – қазақстандық көзімен» тақырыбында сюжет көрсетті. Ешқандай ақпараттық себеп жоқ. Журналист АҚШ-қа іссапарға барып, сол жақтан осындай видеолар әкелгенге ұқсайды. Америкалық қаңғыбастардың өмірі (олар аш емес, дәрігерге тегін қаралады, 20 долларға да сұхбат бермейді). Бюджеті тұтас Қазақстан бюджетімен тең АҚШ қалаларындағы тұрғындарының тұрмыс-тіршілігін, Флоридаданың әсем өмірін де көрсетеді. АҚШ-тағы бұрынғы отандастырымыздың қалай өмір сүріп жатқанын да тыс қалдырмайды.
Нұр-Сұлтанда қала күнін тойлады, мерекенің бюджетін 3 есе қысқартты, сондықтан да салтанатын паш еткен мереке болмады. «Басты бағдарлама», «Бірінші арна Еуразия»
Қазақша бағдарламаның авторлары эфирді Теңіз кенішіндегі қақтығыстан бастады. Орысшасы Арыс тақырыбынан бастап еді. «Басты бағдарлама» журналистері бір фотоның толқуға сылтау болғанын терістемеді. Себебі – ресми тұрғыдан тұрмыстық болғанымен (биліктің ресми ұстанымы), шын мәнісінде әлеуметтік мәселеден шығып отыр. Атырау облысының әкімі Нұрлан Ноғаевтың сөзінше, «қақтығыс себептерінің бірі — жергілікті және шетелдік мамандардың айлық жалақысындағы теңсіздік. Біреуі 300 доллар алса, ендібіреулері дәл сондай жұмысы үшін 3000 доллар алады. Мұның барлығы жиналып келіп, берісі өкпе-ренішке, арысы қақтығыс жағдайына әкеп соғады».
КТК телеарнасының бұрынғы басшысы, бүгінде қоғам белсендісі Арман Шораев шетелдік инвесторлардың тек жоғары білікті мамандарды ғана емес, сонымен қатар қара жұмысшыларды да шақыратынын айтады. Мұндай қара жұмысшылар Қазақстанда да бар. Шораев Малайзияны мысалға келтіреді. Мұнда шетелдік жұмыс күшін кіргізуге тыйым бар. Ал кәсіпкер Олжас Сүлейменов барлық мәселенің негізгі себебі – жемқорлықта екенін айтады.
Теңіз кенішіндегі қақтығыс оқиғасы және осы оқиғадан кейін күн тәртібіне шыққан мәселелер турасында адвокат Тілеужан Кішкенбаевпен студияда сұхбат өрбіді. Ол қазіргі таңда әрбір жекеменшік компания кімге қанша төлеуге құқылы екенін түсіндірді. Ақыр соңында сұқбат қазақ қыздарының басқа ұлт өкілдерімен некелесуі тақырыбына ойысты. Адвокат Кішкенбаев аралас некеге заң жүзінде тыйым салуды ұсынады. Мұндай заңның Қазақстан конституциясына қарама-қайшы екенін елемейтінге ұқсайды. Адвокат мұндай тыйым демократиялық құндылықтарды, адамның жеке бас бостандығын шектейтінін де көрмейді.
Келесі бір үлкен сюжет парламенттің жазғы демалысқа кетуіне арналды. «Бірінші арна Еуразия» телеарнасының таңдағанындай, демалысқа кеткен парламент жұмысы:
Депутаттар қаншама шаруа атқарғандарын, демалысқа ар-ожданы таза қалыпта кетіп бара жатқандарын мәлімдеді. Тек бір депутат – Божко ғана демалысқа шықпады. Ол 1 тамызға дейін халықтан келіп жатқан хаттармен жұмыс істейді екен.
Жаздың ең кәдуілгі тақырыптарының бірі – пойызға билет алудың қиындығы да «Басты бағдарламаның» сюжетіне айналды.
Бағдарлама соңына қарай Арыс туралы материал шықты. Қаланы қалпына келтіруге 34,5 млрд теңге қажет. 7700 үй зақымдалған, 49 үй толықтай қираған. Студияда үйлер мен экскаваторлар бейнеленген компьютерлік анимация пайда болды.
Билік өкілдерінің жауапкершілігі туралы тағы да айтарлықтай ештеңе айтылмады. Қорғаныс министрі Нұрлан Ермекбаев салақтық, электр желілерінің тұйықталуы және тағы басқа оқиғалар жарылысқа себеп болуы мүмкін екенін айтады. Қлааны қалпына келтіру тақырыбы алдыңғы қатарға шығып, кінәлілерді іздеу, себебін анықтау мәселесі екінші орынға ысырылыпты.
Бағдарлама диплом жұмысын жаздыратындар мен жазып беретіндер туралы сюжетпен аяқталды. Елорданың бір тұрғын әйелі докторлық диссертация жаздыруға 1,5 млн теңге беріп, алданып қалыпты. Ақшасы да жоқ, диссертациясы да жоқ.
«Басты бағдарлама» да жаңа телемаусым алдында демалысқа кетті.
Apta, QAZAQSTAN
Ұлттық арнаның апталық қорытынды бағдарламасы Елорда күнін тойлаумен басталды. «Бүгін – 7 шілде, кеше 6 шілде болды. Бұрындары бұл күннің басқа күндердің еш айырмасы жоқ еді. Қазір жұрт «6 шілдені – Астана күні» деп біледі. Жүргізуші сөзін осылай бастады. Елорданы мақтады, астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру тарихын, Назарбаевтың сіңірген еңбегі қаншалықты орасан екенін де баяндады. Әрине, Астана қаласының атауы Нұр-Сұлтан атауына өзгергенін де айтты. Жүргізушінің сөзінше, Елбасы мен Елорда – егіз-ұғымдар. Сюжетте астана құрылысының архивтегі кадрларын көрсетті. Түрлі спикерлер «астананың бас сәулетшісі – Нұрсұлтан Назарбаев», деп те пікір білдірді.
Бағдарламаның 3 минутын Нұр-Сұлтан қаласындағы ЭКСПО-қалашық аумағынан «Астана» халықаралық қаржы орталығының құрылуына арнады. Мұнда Тоқаев келді.
Міндетті сюжеттер шетелдік инвесторлардың Қазақстанға қаржы құюымен жалғасты. Әлемдегі инвестиция көлемі 27 пайызға қысқарса, Қазақстанда тұрақты өсім сақталып отыр. Бұл туралы Тоқаевтың инвесторлармен кездесуінде айтылды.
Сондай-ақ, үкімет халықтың несиесін кешіру, гранттар беру, әлеуметтік бағдарламалар турасында бас қатырып келеді. Мұның барлығына қанша қаржы жұмсалатынын да есептеп жатыр.
QAZAQSTAN ұлттық арнасы Арыс туралы сюжетінде жаңа ештеңе көрсетпеді: қалада құрылыс, жөндеу жүріп жатыр, снарядтардан тазалау жалғасуда, тұрғындарға өтемақы төлеу жайы күн тәртібінде. Кім кінәлі, себебі неде – бұл туралы ләм-мим демеді.
JAHAN SARAP айдарында халықаралық жаңалықтарға шолу:
Ердоған Қытай Халық Республикасына барды;
Еуроодақта жаңа тағайындаулар;
Иран уран байыту жұмысын жалғастырады;
Apta бағдарламасының жазғы тақырыбы – Қазақстандағы туризм дамуы. Бұл тақырыпты Шығыс Қазақстан облысындағы туризм дамуының мысалында көрсетті. Сюжет кіріспесінде айтылғандай, инвестициямен салыстырғанда, елдегі туризм дамуы кенже қадып отыр. Жағдай мәз емес екен.
Бағдарлама авторлары осы аптада болған митингтер туралы да, Теңіз кенішіндегі қақтығыстар туралы да ештеңе айтпады.
