Домой Блог Страница 45

Қазіргі қоғам туралы қазақ сериалдары жасап отырған 7 миф

Мерей Қосын
-
0
Қазіргі қоғам туралы қазақ сериалдары жасап отырған 7 миф

Психологиядағы әлеуметтік когнитивті теорияға сәйкес кез келген қоғам мүшесінің мінез-құлқын, ойлау жүйесін оның айналасындағы белгілі бір модельдер (ата- аналары, достары, өнер иелері, атақты адамдар) қалыптастырады. Сол модельдерден құралған медиадағы әртүрлі контенттер қандайда бір мақсаттарға негізделе отырып, тұтынушысына бұқаралық ойлау жүйесінің бірыңғай үлгісін ұсынады. Бұл бірыңғай ойлау жүйесі өз кезегінде әртүрлі әлеуметтік мифтерді тудырып отырады. Миф ұғымының ең жақсы түсіндірмесін антрополог Эдуард Бернетт Тайлор былай береді: «Миф – ондағы кейіпкерлердің емес, сол мифтерді жасаушылардың тарихы. Ол — табиғаты өзгеше батырлардың өмірі туралы емес, өзінің қиялымен осы қаһармандарды тудырған халықтардың өмірі туралы естеліктер».

Қазіргі тәуелсіз медиамен салыстырғанда қазақ телевидениясы өзінің аудиториясын «тәрбиелеуде» ерекше белсенді. Соның жақсы дәлелі — отандық сериалдар арқылы белгілі бір мифтерді қалыптастыру үрдісі. Бұл жерде әрине, миф өзінің бастапқы шындық ұғымынан толық алыстап, керісінше, өзін жасанды түрде жасаушы жақтың мүддесіне сәйкес құрылған жалған түсінік деңгейіне жетіп отыр. Соңғы жылдардағы шетелдік сериалдарға қатысты айтылған жаппай сын отандық туындылардың жолын ашқандай болды. Дегенмен де экранда қазіргі жүріп жатқан қазақ сериалдарын бір-бірімен салыстыра отырып, терең бақылап көрсеңіз, бәріне ортақ белгілі бір контекстерді, идеяларды оңай тауып алуға болады. Бүгінде қазақ сериалдары ең көп көрсетілетін телеарналар қатарына: «Хабар» (18 сериал), QAZAQSTAN(7 сериал), Еларна (5 сериал), ASTANA TV (3 сериал) арналары жатады. Сонымен, қазақ сериалдары біздің бүгінгі қоғам туралы  қандай миф жасап отыр?

1. Шет елге кетпеу

Телеарналарда жүріп жатқан сериалдардың ең көп қозғайтын тақырыптарының бірі – елде қалу идеясы. «Болашақ» бағдарламасымен жаңа ғана шет елден оқуын бітіріп келген жастардың туған елге деген сүйіспеншілігін көбірек көрсетуге тырысады. Егер жұмыс бабымен шет елге кетуге шешім қабылдаған кейіпкер болса, ол міндетті түрде аяқ астынан бұл ойынан бас тартып шыға келеді. Солардың бірі — «Қайрат» футбол командасының здік ойыншысына Испанияда тәжірибеден өтуге шақырту келеді. Бірақ жақындарының бәрі оның бұл шешіміне қарсы шығады. Дегенмен де, ол өз бетінен қайтпайды. Сонымен, бұл «сатқынды» не істеу керек, соңында режиссердің шешімімен ол кейіпкер көлік апатына ұшырап, спортпен айналыса алмайтын күйге түседі. Автор осы арқылы халық атынан «отан, отбасы ұғымдарын бәрінен де маңызды, егер сен оны тастап кетсең қарғысқа ұшырайсың» деген кесім жасайды («Сүйе білсең» сериалы, QAZAQSTAN арнасы). Келесі бір сериалда халық атынан мұндай кесім жасау тіпті күлкілі жағдайға дейін әкеледі. Бұл туындыда бас кейіпкер отбасымен АҚШ-та бақытты өмір сүріп жатады. Кенеттен кенже ұлының туған ауылына көшіп келуін армандаған анасының тілегі орындалады. Қалай дейсіз бе? Өте қарапайым — ауылға уақытша демалысқа келген қонақтардың төлқұжатын сиыр жеп қояды да, олар ұшақтан қалады. Енді әрі қарай түсіне беріңіз, сөйтіп жүріп, қайта кетеміз дегенше олар ауылға бауыр басып, ақырында кеткілері келмей қалады («Шашу» сериалы, «Хабар» арнасы). Сериалдардағы осындай «еліңді тастама» үндеулерінің үдеп тұрғанына қарамастан Қазақстаннан кетушілердің саны жыл сайын артып келеді. Жартыжылдық есеп бойынша биыл елімізден 21,1 мың адам шеткен кеткен. Былтыр бұл көрсеткіш 17,2 мың болған. Жыл соңына дейін тағы қаншаға өзгеретіні әлі бегісіз.

 

2. Қаладан қашқандар

Біраз сериалдардың басты кейіпкерлері – қаладан қашқандар. Мұндай кейіпкерлердің екі түрі бар: біріншісі — қаланың тумасы ойламаған жерден ауылға тап болады да сол жерде соңында қалып қояды. Екіншісі — басты кейіпкер өзі ауылдан шыққан және шет елдік дипломына қарамастан, қаладағы жоғары еңбекақы, жайлы өмірді тастап, туған ауылына оралады. Бұған «Балтакөлде бақытым», «Өз үйім», «Қарлығаш ұя салғанда», «Бізбен бірге» сериалдары мысал бола алады. Ал шын мәнісінде, қазіргі Қазақстандағы жағдай осындай ма? Жоқ, әрине. Қаңғырып қалаға ағылған жастардың әлеуметтік жағдайы бүгінде қала әкімдігінің басты бас ауыруына айналғаны  қашан. Экран арқылы жасалған бұл миф көрермендерін сендіре де, жігерлендіре де алмайтыны анық.

3. Ауыл өмірі — жәннат, қала өмірі – тозақ

«Қаладан қашқандар» мифын одан әрі халыққа түсіндіру үшін ауыл өмірін жәннат етіп, тұрғындарын періштелер кейпінде көрсету, ал қаланы тозақ ретінде бейнелеу басталады. Бұған «Өз отыңды өшірме» «Тағы да сүй», «Алмасай» сериалдары мысал. Экрандағы дала мен қаланың мұндай контрасттар репрезентациясы кино мен әдебиет тарихында бұрыннан келе жатқан стереотиптің бірі. Мысалы, Шотландия фильм-сериалдарында болсын: таулар қашан да тұманды, қиратылған сарайлар арасында романтикалық ландшафтта көрсетілсе, керісінше, қалаларды қатігез көріністерге толтырып қояды. Әсіресе, сезімсіз, өзінің барлық сәтсіздіктеріне басқаларды кінәлай жөнелетін, жеңілдің астымен, ауырдың үстімен жүруге әбден үйреніп алған комедия  кейіпкерлері осы қала бейнесімен тығыз байланыстырылып беріледі («The Debt Collecor» сериалы).

4. Қала қызы ауылға барып жаңа өмір бастайды

Комедия жанры және оқиғаны қаладан бастап әрі қарай ауылда өрбіту — фильм жасаушы жақ үшін бюджет тұрғысынан да тиімді нұсқа екені. Дегенмен де қалалық қызды ауылға алып келіп, оған өмірі көрмеген жоралғыларды жасату және соның мүмкіндіктерін күлкіге айналдырып отыру — бұл бір уақыты әбден жеткен сюжет желісіне айналды. Соған қарамастан екі сериалдың бірі осы тақырыпты алуға құлықты. «Бізбен бірге» сериалы бұған жақсы мысал. Шын мәнінде, бұл да бір тозығы жеткен миф қана. Қазір  қала қызы ғана емес, ауылдан шығып өркениет көрген қыз баласының ауылға қайтып, ортағасырлық өмірге оралуының еш қисыны жоқ.

5. Ажырасудан аман, бәрі бақытты отбасы

Телеарналар ақжаулықты ана мен ибалы келіннен құралған берекелі отбасы өмірін насихаттайды. Ұлттық құндылықтарымыздың бастауы болып келген отбасы институтының бүгінде айтарлықтай әлсірегені байқалып отыр. Жыл басында отбасын құрған жастардың 74,3%-і, яғни 9,7 мың жас отбасы ажырасып үлгірген. Бұл көрсеткіш өткен жылмен салыстырғанда 3,8 %-ке төмендегені екен. Бұл жағдай экранда сюжетке айналудың орнына, қайта бүркемеленіп, керісінше толық бақытты отбасылық өмірді көрсетуге тырысады. Қатал тағдыр тезімен ажырасып кеткендер болса, соңында міндетті түрде бақытты отбасының отын қайта жағады. Бұған «Отыңды өшірме», «Тағы да сүй» сериалдары айқын дәлел. Телеарналардың «Көпшілік үлгі алып, тәрбиелене ме деген игі ниетінен туындап отырған бұл миф көрермендеріне өз әсерін бере ме, жоқ па, әлде «біздің экран шынайы адамдар өмірін емес, жалған бақыт туралы ғана көрсетеді» деген пікірді одан әрі өршіте ме, бұ жағы да әлі белгісіз.

6. Қазақ – ұлы халық

Әрбір мемлекеттік телеарна ұлттық идеологияға жұмыс істейтіні анық. Өзін әрқашанда басқа ұлттан ерекше, артық деп есептейтін мұндай идеология ақыр соңында нәсілшілдікке келіп тіреледі. Бұл процесс дәл қазір қазақстандық телеарналарда белгілі бір деңгейде жүріп жатыр. Бағдарламалар мен шоуларда, сұхбаттарда, пікір- талас алаңдарында да бұл жайт көрініс беріп отыр. Дәл осы үрдіс телесериалдарда да жалғасын тапқан. Кез келген сериалды көре қалсаңыз: «қазақ бұлай емес, былай өмір сүрген, қазақ бұлай жасауы керек» деп қазақтай текті, ұлы халық жер бетінде жоқ деген мифке көрерменді сендіруге тырысады.

7. Қазақстандық орта тап бейнесі

Қазақстандық сериалдар негізінен елдің орта тап өмірін көрсетеді. Шындығында тек кедейлер мен байлар өмір сүретін қазіргі қоғамымызда орта тап дегеніміз бар ма, өзі? Соған қарамастан жақсы жабдықталған үйлерде тұратын, соңғы үлгідегі заттарды пайдаланатын кейіпкерлерге толы сериалдардағы өмір толыққанды орта таптың жайлы «шүкірлік» өмірін бейнелейді. Тек жоғарғы және төменгі тап өкілдерінің өмірі көрсетілген сериалдарды алған күннің өзінде де, қандай да бір бұрмалау байқалады. Мысал ретінде «Жалғыз жауқазын», «Отыңды өшірме» сериалдарын келтіруге болады. Екеуінде де жоғарғы тап пен төменгі таптың бастапқы қайшылықтары бірте-бірте соңына қарай үйлесімділікке қол жеткізіп, жоғарғы тап төменгі тап өкілін өз қамқорлығына алады немесе өз қатарына отырғызады. Мұндай үйлесімділікте өмір сүру шындығында қазір біздің қоғамда орын алуы тіпті мүмкін бе? Бұл аш- жалаңаш таптың үлесінен баянды ғұмыр кешіп отырған жаққа тиімді бола қоймас. Әйткенмен, экран басқаша сөйлейді. Әлі толыққанды орта тап өкілдері қалыптасып үлгірмеген Қазақстанның өмірін дәл осылай көрсете беру — бұл тек жалаң идеологиялық мифке толған экранға деген халықтың көзқарасы мен құрметін біртіндеп төмендетері анық.

Қазақ киносындағы комедияның дәуірі аяқталар күн алыс емес — Қанағат Мұстафин

Мерей Қосын
-
0
Қазақ киносындағы комедияның дәуірі аяқталар күн алыс емес — Қанағат Мұстафин

Соңғы жылдары Қазақстан киносы шетелдік киносүйер қауымның ерекше құрметіне бөленіп, жоғары бағаланып келеді. Отандық кинотеатрлар «бұл фильмдердің аудиториясы басқа» деген сылтаумен халыққа ұсынуға ықылас таныта бермейді. Керісінше, теледидарды қоссаңыз да, кинотеатрға бара қалсаңыз да «той комедиясы» күтіп тұрады. Режиссерден бұл үрдістің мәнін сұрай қалсаңыз, «комедия – шағын бюджетті жанр, көрерменнің сұранысы осы» деп сендіруге тырысады. Ал қоғамдағы саяси-әлеуметтік құрылымдардың толықтай өзгерісін талап етіп жатқан халық шындығында экраннан не көргісі келеді? Жақын арада экранда жанрлық өзгерістер бола ма? Осы жайында соңғы жылдарда шыққан «Ең сұлу», «16 қыз», «Той любой ценой» комедия фильмдері мен «Бір кем дүние», «Айналайын», «Прямой эфир» сериалдарының режиссері Қанағат Мұстафиннің ойын тыңдап көрдік.

«Осыдан он жыл бұрын рэкетир, бригада, бумер тақырыбы аса сәнде болды. Мұның жарқын көрінісі ретінде Ақан Сатаевтың «Рэкетир» фильмін айтуға болады. Қазір халық арасында комедия жанры жақсы сұраныста болып тұр. Келесі кезекте хоррор, триллер, ужас, боевик жанрларының кез-келгеніне сұраныс болуы мүмкін, бірақ бұл жанрларда фильм түсіру үлкен көлемдегі қаржылық шығынды талап ететіні белгілі»

Шағын продакшндер өте көбейіп кетті. Соған қарамастан, өнімнің сапасыз екені туралы мәселе әлі айтылып келеді. Жақында «Хабар» арнасы осы жағдайға қатысты өте жақсы шешім қабылдапты. Қателеспесем, бұл еңбек шартының бір пунктіне арнайы кіргізілген екен. «Егер тапсырыс алушы продакшнның ұсынып отырған сериалы телеарнаға қажетті рейтингке жете алмаса, продакшн жоба шығынының 25% қайтаруға міндетті» деп есептеледі. Меніңше, бұл отандық телехикаялардың сапасын көтеруде жасалған бірден-бір ұтымды шешім.

Иә, дұрыс айтасыз, соңғы кезде шынымен де той туралы фильмдер өте көп түсірілді. Өзім де комедия жанрында қазақтың қыз ұзатуы туралы «Той любой ценой» фильмін түсірдім. Кинотеатрларда өте жақсы жүрді, кассасын айтарлықтай жинады. Қазіргі таңда той туралы комедиялар шынымен де өте көп. Қазақ киносындағы комедияның дәуірі аяқталатын күн алыс емес. Есіңізде болса, осыдан он жыл бұрын рэкетир, бригада, бумер тақырыбы аса сәнде болды. Оның жарқын көрінісі ретінде Ақан Сатаевтың «Рэкетир» фильмін айтуға болады. Қазір енді халық арасында комедия жанры жақсы сұраныста болып тұр. «Қзақстандық аудиторияны қандай жанр қызықтыра алады» деген сұраққа мен нақты жауап бере алмаймын. Бұл — хоррор, триллер, ужас, боевик жанрларының кез-келгені болуы мүмкін. Бұл жанрларда фильм түсіру үлкен көлемдегі қаржылық шығынды талап ететіндігі белгілі. Ал комедияны өте шағын бюджетпен алып шығуға болады. Дегенімен, алдағы бірнеше жылда қазақ киносында үлкен өзгерістерге жол ашылып, жаңа тенденциялар пайда болатынына сенемін.

«Бізде таза коммерциялық кино бар» деп айтудың өзі қиын»

Ең алдымен «Қазақстанда коммерциялық киноның өзі бар ма?» деген сұрақ туындайды. Халық саны аз, бар болғаны 17-18 миллионбыз. Мысалға алсақ, бір Мәскеудегі кинотеатрлар саны Қазақстандағы барлық кинотеатр санымен бірдей. Сол себептен өзіңіз ойлап қараңыз, Ресейде Мәскеуден басқа да қаншама үлкен қалалар бар. Сондықтан біз барлық кинотеатрларға ең көп дегенде 70 данамен шығатын болсақ, ал оларда 500-600. Бізден 5-6 есе көп. Сондықтан да «бізде таза коммерциялық кино бар» деп айтудың өзі қиын. Соған қарамастан, отандық туындылар шетелдік фильмдерден еш кем емес. Бірте-бірте саннан сапаға қарай жылжып келеді. Қазір кинода жүрген жастардың басым көпшілігі шет елдерде оқып келген кәсіби мамандар. Қолда бар аз бюджетке кино түсіріп, көрермендерін тауып жатыр. Үйін сатып, кредит алып фильм түсірген әріптестерімді білемін. Нәтижесінде касса шығынды жаба алмай, біразы үлкен қаржылық қиыншылықтарға тап болды. Сондықтан ойыңдағы идеяны экранға әкелу сенен үлкен тәуекелді талап етеді.

«Негізгі көрермендерім – жастар. Олардың экраннан өз ұлтының шынайы бейнесін, салт-дәстүрлерін көруіне қақылары бар ғой. Бұл — кинодағы менің өз қағидам.»

«Он алты қыз» фильмі арқылы «Бел құда» салтын жаңғыртып, өсіп келе жатқан жастарға көрсеткім келді. Осынау салттың не екенін білмейтін көрермендер мұны гуглден іздейді және кинодан шыққаннан кейін сол жастардың арасында бұл салт туралы түсінік қалыптасады ғой. «Ең сұлу» фильмім де дәл солай. Менің мұндағы мақсатым — экранды салт-жоралғылармен толтыру немесе боямалау емес, өзіңіз байқағандай, дәстүр көріністері тек кейбір сахналарда ғана көрсетіледі. Егер ұлттық құндылықтардың белгілерін экранда орнымен дұрыс қоя білсеңіз және соны көрерменнің бойына еш жарнамасыз, айқайсыз табиғи түрде сіңіре алсаңыз, бұл үлкен жетістік емес пе?! Әрине, мұны әрбір қазақ режиссеріне міндеттемеймін. Кез келген нәрсе әркімнің өз қызығушылығына қарай болады. Негізгі көрермендерім – жастар. Олардың экраннан өз ұлтының шынайы бейнесін, салт-дәстүрлерін көруіне қақылары бар ғой. Бұл — кинодағы менің өз қағидам.Қазір киноға баратын көрермендердің жас шамасы негізінен 14-17 жасты құрайды. Басым бөлігі — орыс тілінде тәрбиеленген, ұлттық дәстүрлерден алыс өскен кісілер. Сондықтан да, әрине, біздегі қазіргі бала тәрбиесінде сұрақтар көп. Тіпті, өз аудиториямызда сауалнама жүргізіп те көрдік. Соңында қатысушылардың жартысынан астамы көп нәрседен хабарсыз екеніне көзім жетті. Болашақта қай жанрда жұмыс жасасам да осы қағидамды берік ұстауға тырысамын.

«Иә, психопаттар мен социопаттар туралы артхаус фильмдер түсіріп жүрген біраз кісіні білемін. Менің ойымша, белгілі бір шағын аудиторияға арналған мұндай фильмдер мемлекет қаржысына түсірілмеуі тиіс.»

Кейіпкерлерімді өмірден алуға тырысамын. Фильмдерімнің басым көпшілігіне өзім сценарист ретінде де қатысамын. Адам бойындағы шынайылықты аса құрметтеймін. Өнерде де солай. Кейіпкерлерімді ойдан, қолдан жасағым келмейді. Маған айналамдағы қарапайым адамдардың өмірі қызық. Оларды сырттай бақылаймын, зерттеймін, содан кейін барып, көз алдымда образдар галереясы қалыптасады. Актерлерден де сол адамның өмірін өзі сүріп жатқандай экран алдында еркін, шынайы ойнағанын талап етемін. Иә, психопаттар мен социопаттар туралы артхаус фильмдер түсіріп жүрген біраз кісіні білемін. Менің ойымша, белгілі бір шағын аудиторияға арналған мұндай фильмдер мемлекет қаржысына түсірілмеуі тиіс. Әрине, өнерде орын алып қалу үшін әркім әрқалай тырысады ғой. Дегенмен «мемлекет ақшасына түсірілген сондай туындылардың кейбірі шет елдерде қазақ өмірін жұрт шошырлықтай сүреңкі етіп көрсететіндері қаншалықты әділ» деген сұрақ туындайды.

«Кино – үлкен құрал. Қатып қалған заңдарға деген қоғамдық көзқарасты экран арқылы өзгертіп, шындығында үлкен толқын тудыруға болады.»

Алғашқы мамандығым – баскетболдан жаттықтырушы. Заңгерлік — менің екінші мамандығым. Қазір де Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясының магистратурасына оқып жүрмін. Режиссер ретінде фильмде өз көрерменіңді 2+2=4 емес, 2+2=5 болатынына сендіруге мүмкіндігің бар. Егер сен заңгер болсаң, таңнан кешке дейін бір жерде қағазбен отырасың, күндерің қайталана береді. Әрі 2+2=5 деп жазып көр, ертеңіне жұмыстан қуыласың, солай емес пе? Сол сияқты ғой. Жалпы, маған не үшін кинорежиссер мамандығы ұнайды? Енді жарты жылдан кейін қайда болатынымды білмеймін, ешқашан кесіп айта алмаймын. Үнемі ізденіс үстінде жүресің, жаңа жобалар күтіп тұрады. Үнемі қозғалыста болу дегеніңіз, бұл – шығармашылық пен жасампаздық. Киноның құдіреті де сонда, мықты шығармашылық потенциал арқылы алдындағы көрерменді бәріне сендіре алады. Сондықтан кино – үлкен құрал. Қатып қалған заңдарға деген қоғамдық көзқарасты экран арқылы өзгертіп, шындығында үлкен толқын тудыруға болады.

фотосурет: baribar.kz

Тоқаевтың 100 күні. 16-22 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Тоқаевтың 100 күні. 16-22 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Осы аптада Қазақстан Республикасының екінші президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың ресми қызметіне кіріскеніне 100 күн толды. «Әлеуметтік белсенді» қоғам бұл күнді де кезекті митингілермен «атап өтті». Барлық қорытынды бағдарлама «100 күн» тақырыбына эфир уақытын артады. Басқа тақырыптарға келсек, осы аптада журналистер алуан-алуан материалдарымен қуантты. Дәрі-дәрмек бағасынан бастап жолдардың жағдайына дейін қозғады. «Жаңа репортер» жоспарынан жаңылмай, КТК, «Еуразияның бірінші арнасы», «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарының қорытынды ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларын көріп шықты.

«Большие новости», КТК
Бағдарлама осы аптадағы митингілерден басталды. Қысқа қайырды. Алматыдағы митинг туралы ешқандай комментарий жоқ кадр сыртындағы мәтін берсе, астанадағы митингіге бір сөйлем ғана арнады. Жабылған даңғылды айтты. Мәтінде митингке шыққандардың не талап еткенін, ел азаматтары тартылған арандатуды ұйымдастырған ұйым атауын атамады. Тек қана «Қазақстанда тыйым салынған ұйым» деп айтып өтті.

Теміржол өткеліндегі көлік апаты, яғни жүйткіген пойыз  жолда тұрып қалған автобусты соққаны туралы сюжет. Журналистер, автобус жүргізушісінің салондағы барлық жолаушыны шығарғанын хабарласа, тілші: «Барлығы да шығып үлгерді, іште тек жүргізуші қалып қойды, ол көз жұмды» деп айтады. Шын мәнінде солай болса, онда кіріспе мен сюжетте екі баласы бар әйелдің жарақаттануы, оны өмірі үшін дәрігерлер апта бойына күресіп жатқанын айтқаны қайда қалды? Олар автокөлік ішінде болған ба, қалай зардап шеккен? Әлде пойызда келе жатқан ба? Кіріспеде де, сюжетте де бұл туралы айтылмады.
Басқа тұрғыдан, сюжет тәп-тәуір жасалған: шлагбаумды соңына дейін түсірмеген өткел кезекшісінен басқа тараптардың бәрі де қамтылған. Тілшінің айтуынша, ҚТЖ әкімшілігі өз қызметкерінің жеке бас мәліметтерін жария еткісі келмейді. Жалпылама сюжет қисынды құрылған.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың 100 күндігіне жеке блок арналыпты. Бағдарлама авторлары №2 президентті ерекшелейтін негізгі жаңалыққа тоқталыпты: митингілер, Арыс, несие рақымшылығы, әлеуметтік желілерді бұғаттауды тоқтату және халыққа жолдауы.

«Аналитика», «Еуразияның бірінші арнасы»
«Аналитика» хабары да Тоқаевтың 100 күндігіне эфир уақытын бөлді. Материалға президенттің сөзінен бөлек, ресейлік саясаттанушы Эдуард Соловьевтің пікірі, ҚР Бас прокуратурасының Аблязовтың арандатуына арбалып қалмауға үндеуі кіріпті. Рұқсат етілмеген митингтен, ер адам автобустан қашып бара жатқанда оны тұтқындап, кері қайтарған кадр да алынған.

Журналист Юлия Ефремова жер және мүлік салығын төлеуге қатысты шым-шытырық туралы үлкен сюжет жасаған екен. Сюжетке Өскемен және Павлодардағы тұрғындардың оқиғасы мысал ретінде кірістірілген. Жергілікті атқарушы билік және Қаржы министрлігі өкілдерінің де пікірі алынған. Сюжетте түсінікті инфографика мен журналистің сәтті стендапы бар. Ол стендапында салығын төлеп, тып-тыныш ұйықтап жатқан кісіні сомдайды. «Бриллиантовая рука» фильмінен де үзінді көрсетіледі. Онда «Мен кінәлі емеспін!» деген сәт алынған. Кінә кімде екені, салығын төлемеген адамдарда ма, жоқ әлде мұндай мүмкіндік ұсына алмаған билікте ме? Бұл жағы түсініксіз.

Мүлдем жүргізілмеген не сапасыз жүргізілген техникалық бақылау туралы сюжетте екі тәжірибе бар. Журналистер автокөлікті тексертпей-ақ, техникалық бақылаудан қалай өту тәсілін, немесе онлайн өтуге болатынын көрсетеді. Материал авторларының көздегені не болғанын түсіну қиын. Сюжет «автокөлік те әйел сияқты, үнемі қамқорлық пен назарды талап етеді» деп аяқталады.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» қорытынды бағдарламасын қоғамды дүр сілкінткен оқиға – теміржол өткеліндегі апаттан бастады. Бірақ, ақпараттық түрткі Тоқаевтың көңіл айтуы болды. Десе де осылайша да тақырыпты эфирге шығарды. Тіпті, авторлар билікке сын айтты. Жергілікті шенеуніктің пікірін береді. Ол сөзінде облыс пен республикалық бюджеттен автокөлік көпірін салуға қаржы сұрағандарын, бірақ бермегенін айтып салады. Бұл тақырыптағы сюжетте өте көп ақпарат бар. Ұқсас оқиғаларды да, шетелдегі тәжірибелерді де, қазір жағдай қалай екенін, алда қалай боларын да қосыпты. Әйтсе де сюжетке көрнекілік жетіспейді. Ара-арасында инфографика қосқанда болар еді. Нақты бір құрылымы да жоқ.

Келесі блокта жүргізуші Александр Трухачев шенеуніктерді тағы да кінәлайды: мектеп жанында үш сәбиді көлік қағып кетті. Директор, осы тұстан жаяулар өткелін жасап беруін көптен бері өтініп жүргенін, бірақ билік оның үнін естімегенін айтады. Ал Өскеменде тұрғын үйдің қасынан жанар-жағармай бекетін салып жатыр. Әкімдік құрылысқа тыйым салғанымен де жанар-жағармай бекеті қожайындарының рұқсат қағаздары бар. Тележүргізуші: «мінеки, осындай ұсақ-түйектерден мекемеаралық өзара әрекеттестіктің дағдарысы тереңдейді: жоғарыдағылардың талаптарын төмендегілер орындамағанда, не ауылдағының сұранысы билікке жетпегенде, адамдар жапа шегеді. Балаларды автокөлік қағады, жолаушылар автобусын пойыз соғады» деп түсін жасайды.

Apta, QAZAQSTAN
Бағдарлама Тоқаевтың 100 күндігінен басталып, бұл тақырыпқа небәрі 1 минут арнады. Мұнда сенатор Сәрсенбай Еңсегеновтың президент өз эмоциясын көрсетпейтін адам екені туралы айтқан пікірі неліктен маңызды болғанын түсіну қиын. Айтпақшы, Тоқаев бір мезетте бірнеше кітапты қатар оқиды екен.

Шын мәнісінде, осыдан кейін жүргізуші басқа тақырыптарға күрт ауысып, Париж бен Гонконгтегі наразылықтар турасында айтты.

Содан кейін автобусты пойыз қағу оқиғасына ойысты. Инфографикасы қызық шығыпты.

Айта кетсек, қазақстандық телеарналардың қорытынды бағдарламаларына мониторингіміз тұрақты жасалады. Келесі шолуымыз келер аптада шығады.

Жәнібек Нұрыш

Жуамыз ба, жумаймыз ба? 9-15 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Жуамыз ба, жумаймыз ба? 9-15 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Қыркүйектің екінші аптасындағы қорытынды бағдарламаларға қарасақ, соңғы күндердің ең басты сұрағы – жуа ма, жумай ма, деген сауал төңірегінде өрбігенге ұқсайды. Биліктің балаларды мектепте тазалық жасауға мәжбүрлемей, тазалық жасауды ұсыну бастамасына барлығы дерлік үн қосты. Жапонияны да мысалға келтірді. Әйтсе де аптаның ең өзекті тақырыбы – Қарағанды маңындағы үш жасар баланың өлімі. Бұл туралы сюжеттер көрсетті. Сюжеттерден барлық журналист бірдей «Кінәсіздік презумпциясынан» хабардар емесі байқалды. Сонымен «Жаңа репортер» дәстүрінен айнымай, КТК, «Хабар», «Еуразияның бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды бағдарламаларын көріп шықты.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» телеарнасының апталық қорытынды бағдарламасының бұл шығарылымы мақтауға лайық-ақ. Біріншіден, мұнда президенттер әдепкіден аз, екіншіден, шенеуніктерді емес, адамдарды мазалайтын тақырыптағы материалдар шықты. Бәрінен де бұрын авторлар сюжетінде тепе-теңдікті сақтауға тырысыпты. Сақтай біліпті.
Бағдарлама аптаның ең негізгі президент оқиғасы – Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қытайға сапарына арналыпты. Мұнда екі негізгі тақырып бар сияқты көрінеді. Екінші президент Аспанасты елінің басшысына тұңғыш президенттен сәлем жолдады. Мұны сюжетте екі рет қайталады. Ал соңында мемлекет басшысының баспасөз-хатшысы Берік Уәли халықты тыныштыққа шақырды: Қытай жерімізге көз тікпейді, Қазақстан тұтастығын құрметтейді. Ал Қытаймен арада жасалған 10 келісім туралы жүргізуші Александр Трухачев «пазлды жинаңыздар, әрбір бес минут сайын Қытаймен арада жасалған келісімдер туралы айтамыз» деп ұтымды баяндады.

Шағын кәсіпті салықтан уақытша босату туралы материал да қызық әрі көруге лайық шығыпты. Автор қанша қаржы жоғалтатынымызды, қанша кіріс түсетінін, шығынымызды қалай жабатынымызды айтып берді. Салық амнистиясы осымен төртінші рет болса, салықтан босату алғаш болып жатыр. Қанша уақытқа ұзартылғанын айтпады. Қызығы сол, қашан бізде кәсіпкер кадрде отырып, калькулятормен бюджетін қалай жоспарлайтынын айтады екен.

Хабар бағдарламасы үшін күтпеген жаңалық: бюджеттің орындалуын қатты сынаған депутаттардың хабарландыруы болды.


«Большие новости», КТК
Қарағандыда үш жасар баланың өлімі елді дүр сілкінтті. Тележүргізушілердің айтуынша, Игинтай Сопыжанов кінәсін мойындаған. Бірақ, жүргізушілер оны алдымен «қылмыскер» деп атайды, өйткені жігіт бұған дейін де осы отбасының басқа мүшесі – анасының туысын өлтіргені үшін түрмеге отырып шыққан екен. Алайда сюжет авторы «Игентай баланы аяусыз өлтірді» деп айтып салады. Иә, күдікті кінәсін мойындады, бірақ ол сот үкіміне дейін «кісі өліміне күдікті», «айыпталушы» деп аталуы қажет. Сот басталған күнде де екінші қылмысқа қатысты солай аталуы шарт. Журналистер ҚР Конституциясында жазылған кінәсіздік презумпциясын ұмытыпты. Ал басқа жағынан сюжетте тепе-теңдік сақталған. Айыпталушы тараптың, дәлірегі жігіттің өгей шешесінің де пікірі бар. Ол журналистерге баланың анасы «бәріне кінәлі» дегенді айтады.

Несиені кешіру туралы сюжетте де тепе-теңдік бар. Қазақстан президенті лауазымына экс-үміткер Дания Еспаева: «несиені кешіру несие төлемін тұрақты төлеп отырғандарға қатысты әділетсіз қадам» деп атайды. Оның сөзінше, бұл қауіпті-ақ, өйткені несиесі кешірілгендер тағы да несие алып, «бұл несиемді де кешіреді», деп отырады екен.

«Аналитика», «Еуразияның бірінші арнасы»
«Еуразияның бірінші арнасы» да КТК телеарнасы сияқты, Қарағанды маңында болған бала өлімін көрсетті. Телеарна журналистері күдіктіні «кісі өлтіруші» деп нақты атамаса да («адам ұрлаушы» деп атағаны бар), қызық бір деталь байқалады: КТК телеарнасында баланың фотосы бұлыңғыр етіп көрсетілсе, «Аналитика» хабарында бала фотосы ашық көрсетілді.

Ешбір заң көз жұмған адамның фотосын жариялауға тыйым салмайды. Бұл этика мәселесі, бірақ даулы. Заңгерлер баланың көз жұмғанын, жарияланған фото оған еш зиян келтірмейтінін айтады.

Осы оқиғадан кейінгі педофилдер мен зорлықшылдарға жазаны қатаңдату туралы сюжетте барлық тірі кейіпкердің (сотталғандарынан басқасы) бет-жүзі бұлыңғыр етілген. Демек, көз жұмған баланың фотосы – бағдарламаның ұстанымы. Зорлық-зомбылықтың шын жәбірленушілер хикаясының қатарында қойылым (әйелді ұстап, сүйрететін) ретінде түсірілген сюжет мейлінше тосын көрінді.

«Аналитика» авторлары Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қытайға сапарына кіріспені өте ұтымды беріпті. Журналистер Қытайда сотталған қазақстандық қызды еске алады. Ол наркотик контрабандасы үшін бес жылдан бері Қытай түрмесінде отыр. Айтпақшы, президент Қытайға сапарында осы тақырыпты та қозғаған екен.

Apta, QAZAQSTAN
Бағдарлама президенттің Қытайға сапарынан басталды. Кіріспесінде Тоқаевтың «Свет и тень» кітабынан (аудармасы күмәнді: «Нұр мен көлеңке» деп аударыпты, дұрысы «Жарық пен көлеңке») үзінділер келтіреді. Дәлірегі, оның Қытай мен Сингапурға жолсапар очеркінен үзінділер айтады. Мұның президент сапарына қандай қатысы барын дөп басып айту қиын. Десе де сюжет тыңғылықты. Тіпті Тоқаевтың Бейжіңде тағылымдамадан өткенін де айтады.

Әрмен қарай QAZAQSTAN арнасы барлық телеарналар апта бұрын айтып қойған тақырыпты көрсетті. Дәлірегі, Қазақстанда салынатын қытай зауыттары тақырыбын күн тәртібіне шығарды. Елші Қытаймен қатынасты тоқтату мүмкін емес, десе де бірінші орында мемлекет мүддесі тұратынын айтады. Қытай – технология мен бизнесте көшбасшы, онсыз болмайды, бірақ Қытай бізге өз ойындарын таңбайды, деді. Демек, елшінің айтуынша, Қытайдың Қазақстан аумағын басып алу қаупі жоқ.

Телеарнаның эксклюзив сюжеті – Қазақстанға гамма-пышақ әкелінгені. Нейрохирургтерге арналған бұл бірегей құралдың кереметі – көптеген ауруға ем. Жүргізуші осы жаңалықты өз сөзі тұрғысынан жеткізеді, «Мен анық білемін», «Құдай сақтасын» деп сөйлейді. Осылайша адамдарды ұдайы скринингтен өтіп тұруға шақырады.

Айта кетсек, қазақстандық телеарналардың қорытынды бағдарламаларына мониторингіміз тұрақты түрде жасалады. Келесі шолуымыз келер аптада шығады.

Жәнібек Нұрыш

Екінші президенттің бірінші жолдауы. 2-8 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Екінші президенттің бірінші жолдауы. 2-8 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Барлық телеарнада осы аптаның басты ньюсмейкері президент Қасым-Жомарт Тоқаев болды. Ол парламенттің жаңа сессиясы ашылуында өмірінде алғаш рет Қазақстан халқына жолдауын арнады. Журналистер сәтінде іліп әкеткен он шақты өзекті тақырыпты қозғады. Әрбір телеарна жолдауды әрқалай насихаттады. Кейбірі жолдауды «мақтап-мадақтаса», ендібірі өзекті тақырыптарға «жармасты». «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналар, атап айтқанда КТК, «Хабар», «Еуразияның бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларын көріп, шолып шықты.

«Большие новости», КТК
Бағдарлама авторлары жаңа маусымның аңдатпасында «жаңа айдарлар мен жаңа адамдар» келетінін уәде етіп еді. Расымен де жаңа маусым жаңаруларға толы екен.

«Большие новости» бағдарламасының басты жаңалығы – Қасым-Жомарт Тоқаев. Оның жолдауда айтқандарын өзектілігі тұрғысынан рет-ретімен баяндады. Мәселен, Тоқаев халық өз пікірін білдіруге құқы бар екенін айтқан сәтінде редакция осы аптада Қазақстандағы митингілер туралы үлкен материал жасады. Егжей-тегжейімен түсіндірді. Батыс халқы қарсы шыққан «55 қытайлық зауыт» тақырыбы қайдан басталғанын айта келе, биліктің рұқсат етілмеген митингілерге көзқарасына тұтас сюжет арнады. Ең маңызды сәт – осы аптадағы митингілер келісілмеген, рұқсат етілмеген, бірақ ешкім жиналғандарды қумады. Билік мұны «диалог» деп те атады. Биліктің митингілерге қарым-қатынасы қалай өзгергені туралы көлемді сюжет жасапты. Бір жағында Тоқаев пен  Алматы әкімі (Алматыдағы митингілерге арналған тағы бір орын болатынына уәде еткен) Сағынтаев, рұқсат етілмеген жиын жасайтындарға саусағын нұсқап доқ көрсеткенімен, бұл әрекетін жымиып жасаған ІІМ басшысы тұрды.

Тоқаевтың зорлық-зомбылық пен педофилияға қатысты жазаны қатаңдату ұсынысы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы сюжет жасауға түрткі болыпты. Бірнеше әсерлі хикаяны көрсетті, барлық әйелдің де баланың да бет-жүзі бұлыңғыр етілген. Әйтсе де сюжетте тепе-теңдік жетіспеді. Зорлаушылар пікір беруі неғайбіл, десе де сюжетте айтылғандай, олардың ешқайсысы әлі жазаға тартылмаған. Егер жәбірленушілер полицейлердің әрекет жасамайтына шағым айтса, онда полицейлердің осы тақырыптағы пікірлері қайда қалды?! Тіпті журналистер мұндай қылмыстар жыл өткен сайын артып келе жатқанын айтты. Бәлкім, бұрын да көп болған, бірақ қазір арызданатындар көбейген шығар, деген сұрақ туындайды. Бұл туралы құқыққорғаушылар айтуы тиіс. Кем дегенде, сарапшыны шақырып, зорлық-зомбылық пен тиісуге қатысты жазаны қатаңдату жағдайды өзгерте ме, деген сұраққа жауабын білуі қажет-ақ еді. Басқа елдерде осындай статистика бар ма, соны да қосқанда то-лыққанды сюжетке айналатыны анық.
Бес жыл құлдықта ұсталып, оралған ер адам өзін құлдықта ұстаған фермаға полицейлер алып барғанын айтады. Ер адам өзін ұрлап әкеткен іске қатысы бар учаскелік полицейдің аты-жөнін, өзін құлдықта ұстағандардың да есімдерін атайды. Қылмыстық іс қозғалған, тергеу жүріп жатыр. Бәлкім, сол себепті де полицейлер тарапынан ешбір комментарий болмаса керек. Әйткенмен де олардың әріптестері қылмысқа күдікті ретінде танылып жатыр.

«Большие новости» бағдарламасының жаңа маусымында «Больше деталей» және «Большой репост» атты жаңа айдарлары бар. Біріншісінде, материал авторы материалын студияда танытады. Юлия Яскевич зейнетақы өзгерістерін әңгімелейді (тағы да Тоқаев жолдауына орайлас). Жаңа айдар – «кіріспе – кадр сыртындағы мәтін – синхрон – тағы да кіріспе – және тағы солай солай» құрылымымен жасалған. Бұрын мұндай мәтіндерді жүргізушілер Рыблов пен Яломенко дыбыстаса, енді КТК әркім де жүргізуші бола алатынын көрсеткісі келетін сияқты.
«Большой репост» — бұл өткен маусымда әрбір қазақстандық ТВ қорытынды бағдарламаларында жасаған формат, мұнда әлеуметтік желілердегі жаңалықтарға шолу жасайды.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» телеарнасының бұл жолғы «7 күн» бағдарламасының шығарылымы тұтастай дерлік Тоқаев жолдауына арналыпты. Бірақ, Президент айтқан тақырыптарға жекелей нақты тоқталмапты. Бағдарлама құрылымы қарапайым: «жолдау және бизнес», «жолдау және әлеумет», «жолдау және саясат» сюжеттері.
«Саясат экономикаға жұмыс істеуі, ал экономика әлеуметтік салаға жұмыс істеуі міндетті. Осылайша қоғамның әл-ауқатының жақсаруы геометриялық прогрессиямен өседі. Қоғамдық-саяси қарым-қатынастарды жаңғыртатын экономиканың тісті доңғалағын айналдыру үшін билік не істеуі міндетті екенін әріптесім Марат Тукатов айтып береді».

Мұны біреуге дауыстап айтып, сосын келесі сюжет не туралы болатынын сұраңыз. Анық жауап естуіңіз неғайбіл. Десе де Тоқаев жолдауына арналған әрбір материалдың кіріспе сөзі осылай түсініксіз басталып, осылай түсініксіз аяқталды.
Марат Тукатов сюжетін цифрлар: ЖІӨ, пайыздар және жылдардан бастады. Экрандағы корреспондент жанында осы цифрлар көрінді. Цифрларды қабылдау қиын тимесін десе керек-ті. Дегенмен қабылдауға ауыр болды. Мәтінде «приференциялар», «рейдерлік» және «конгломераттар» сияқты сөздер көп болғаны соншалық, тілшінің өзі де кейбір сөздерді әрең-әрең дыбыстады.


Хабар сюжеттерінің ұзақ хронометражын түсіндіру оңай: көбік мәтіндер тым көп. Жолдау мен әлеумет тақырыбына арналған келесі сюжет басталғаннан-ақ, тілшілер адамның бірінші және екінші ретті қажеттіліктері туралы кеңінен толғанады. Әйткенмен автор мұндай ойталғамдарға да қолданатын сөздерін жіті біліп кетпейді. «Ерекше орын берді» сынды сөз тіркестері бар. Жолдау туралы сюжетте жолдаудағы мәселелер айтылмайды. Сюжетте «тірі адамдар», мысалы оқулық сапасына алаңдаған ата-аналар шыға қалса, олар да өз сөздерінде президенттің айтқанына келісіп, «президент барлығын дұрыс айтты» дегеннен аспайды.

Тағы бір кішігірім ескерту: республикалық телеарнаның эфирі титрындағы қате сөздердің кездесуі тым тосын көрінеді.

Айтпақшы, «Хабар» сюжеттерінде екінші тарап жоқ. Әйтсе де көзге бірден ұратын сюжеттер де бар. Мәселен, Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің алғашқы отырысы туралы сюжет. Президент қатысқан отырыс. Әлеуметтік желілерде бұл кеңес құрылғанынан-ақ сынға ілінді. Әйткенмен, материал авторы кеңес мүшелерін «өз ісінде басқалардан озық шыққан сарапшылар» деп атайды. Сюжетте қоғамның осы кеңеске мүше 44 адам азаматтық қоғамның өкілі екеніне күмән келтіретін бір де бір пікірі берілмейді. Керісінше, оларды суық ой, жалындаған жүрек иелері деп сипаттайды. Билік көрмей отырған мәселелерді билікке жеткізетін батырларға теңейді.

«7 күн» бағдарламасының бұл шығарылымы «Билік өз мүддесіне емес, халыққа қызмет етуі, қарапайым адамдардың үніне құлақ түруі міндетті. Президент осылай бұйрық етті» деген ойға саяды. Әйтсе де сюжетте билікке үні жетпеген қарапайым адамдарды ешбір сюжетте көрсетпеді.
Тәтті тоқбасар орнына «Хабар» телеарнасы Азия жазушылары форумы туралы сюжет ұсынды. Президент қатысқан форум. «Қазақ әдебиетіне сұраныс бар, форумға қатысқандар арасында Қазақстанды білетіндері көп, бірақ жазушыларын тани бермейді. Себеп – тілдік кедергі». Бір сөз екіншісінен қалай шығып жатқаны түсініксіз. Түсінікті болғаны, қазақ тілінен тәржімаланған шығармалар қажет, бірақ сол «қажеттіліктер» сол әдебиетке деген нағыз сұраныстың барын қалай көрсете алады?

Әдебиеттің оқырмандары бар. Жазушылар туралы сюжетте сол оқырмандардың болуы қисынға саяды. Олар кім, заманауи қазақ әдебиетін оқитын, білетін оқырмандар кім? Тіпті болмаса, өз жазғанын оқырман оқитын не оқымайтынын айтатын жазушы бар ма? Бірақ, бұлардың ешқайсысын да сюжеттен көрмейміз. Ең эмоционалды сәт – Олжас Сүлейменовтың «ақылға қонымсыз қайта құрудан» кейін Азиядағы мәдениет және ғылым деңгейі қалай төмендеп кеткені туралы күрсіне айтқаны болды.

«Еуразияның бірінші арнасы»
«Аналитика» мемлекеттік саясатты және елдегі жаңашылдықтарды түсіндіреді. Бірінші материал – Тоқаевтың жерді шетелдіктерге сату туралы алып-қашпа әңгімеге сенуді доғаруға шақыруы. Бірақ, наразылық акциясына шыққан «арандатушылар мен күмән келтірушілерге» Қазақстанға 55 ескі қытай зауыты көшірілмейтінін, сондай көлемде бірлескен кәсіпорындар ашылатынын айтады. Мұндай 13 кәсіпорын әзірден жұмыс істеп жатыр. Онда қазақстандық мамандар қызмет етеді. Бірақ, сол кәсіпорындардың атауы бағдарламада аталмайды, басшыларымен де жұмысшыларымен сұқбат та жоқ.

«Аналитика» президент Тоқаевтың Қазақстан халқына жолдауын егжей-тегжейлі түсіндіреді.
Редакцияның күш салып, әзірлеген көлемді материалы – су туралы сюжет. Мұнда Текелідегі лас судың Инстаграм аралап кеткен кадрлары да, сүйкімді марғауына беретін суды сүзгіден өткізетін қарағандылық қыздың сұхбаты да, редакцияның өз тәжірибесі: краннан аққан суды, сүзгіден өткен суды және бөтелкедегі суды тексеруге алып келеді. Нәтижесінде, су сапасы барлығында бірдей болып шығады. Содан автор: суын үнемі тексеретін Су арнасына ма, әлде бөтелкеге су құйып сататын, бірақ сирек тексеретін кәсіпкерге ме, кімге сену керегін әркім өзі шешуі қажет деген қорытындыға келеді. Материалда судың пәтерлерге тозған құбырлар арқылы жету кезінде бұзылатынын айтатын маман пікірі болғанымен де, бұл тақырып әрмен қарай өрбімеді.

Apta, QAZAQSTAN
Мұнда да авторлар Қасым-Жомарт Тоқаевтың жолдауынан бастады. Бірақ, бар назарды «мемлекеттілікке қауіп жоқтығына» және президент мәлімдемесінде кездескен «сыртқы күштер, бесінші колоннаға» аударды.
Редакторлар президенттің зорлық-зомбылыққа қатысты жазаны күшейту ұсынысына «жабысқандарымен», бұл тақырып түрмедегі және бостандықтағы зорлық-зомбылық сюжетіне айналып кетті. Эфир жүргізушісі қатаң дауыспен «Біз өз өмірін қауіп-қатерге тігіп, қаза тапқан полицейлерге алғыс айтамыз, олардың өмірі үнемі қауіп-қатерге толы» деп салды. Расымен де солай шығар, бірақ олардың айлығы олар қорғауға тиіс адамдардың салығынан құралып отырған жоқ па? Сөйте тұра, сюжеттегі тепе-теңдік бір жағына ойысып кетеді. Негізгі тақырыбы – полицейлер жаман, ойына келгенін істейді. Екінші тарап жоқ. Күтпеген түйін: демек, олардың айлық жалақысын көтеру қажет.


Мемлекеттік қызметкерлер санын қысқарту туралы сюжет те мейлінше шым-шытырақ әрі құрылымы жоқ боп шықты. Автор барлығын бірден айтуға тырысса керек, нәтижесінде ой шашырап, сюжет шықпады.
Бағдарлама Назарбаев пен Путин кездесуі, Жазушылар форумы және ҰҚСК туралы сюжеттермен аяқталды. Жазушылар форумы туралы сюжетте іс-шараның бюджеті – 281 млн теңге шығындалуына қатысты сұрақтар туындағаны айтылмады (мұның бәрі де Аружан Саин келесі бір форумды тым қымбат болғаны үшін, онда да 281 млн теңгеге жетпейді, өткізбей тастағаны туралы ақпаратпен қатарлас болып жатты). Керісінше, автор, жазушылардың өте ұлы адамдар екенін, олар қазір дұрыс бағаланбайтынын дәлелдеуге тырысып бақты.
Бұл бағдарламалардың жалпы леймотиві мынадай: иә, президент мәселелерді айтты, бірақ біздің бағдарлама сол мәселелерді үнемі айтып келеді.
Еске салсақ, қазақстандық телеарналарадың апталық қорытынды ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларына мониторингіміз – апта сайын шығады. Келесі шолуымызды келесі дүйсенбіде жариялаймыз.

Жәнібек Нұрыш

Мұндай тақырып қоясыз ба? Сауалнама

Жәнібек Нұрыш
-
0
Мұндай тақырып қоясыз ба? Сауалнама

Мақалаға қойылған тақырып сәтті болса, аудитория сенімі күшейеді, оқырман көбейіп, материал қаралымы артады. Ал сәтсіз шықса, керісінше. Күні-түні еңбектеніп дайындаған материалыңыз оқылмай, санаулы көрермен назарына ілінеді. Әйткенмен, “аудиторияны қызықтырудың жолы осы”, – деп сауатсыз, әрі “жаға ұстататын” тақырып қоюға болмайды.

Тақырып – медианың абырой-беделінің көрсеткіші. Осы орайда “Жаңа репортер” редакциясы медиа қолданатын не мүлдем қолданбайтын тақырыптарға тест әзірледі.

Жауап бермес бұрын “Мұндай тақырып қояр ма едім?” деп бір сәт ойланып көріңіз. Сосын дауыс беріңіз.

(function(d,s,id){var js,fjs=d.getElementsByTagName(s)[0];if(d.getElementById(id))return;js=d.createElement(s);js.id=id;js.src=’https://embed.playbuzz.com/sdk.js’;fjs.parentNode.insertBefore(js,fjs);}(document,’script’,’playbuzz-sdk’));

“Сауалнамадағы тақырыптар журналист этикасына қайшы” деп есептейміз. Неліктен?

Журналист ақпарат таратып, пікірмен бөліскенде оның өшпенділік тудырмайтына, жалған наным-сенімге құрылмағанына сенімді болуы керек. Географиялық, әлеуметтік, этникалық шығу тегіне, нәсіліне, жынысына, сексуалды қалауына, тіліне, дініне, саяси және тағы басқа да көзқарастарына байланысты кемсітуге жол бермеуі тиіс.

Ұсынылған тақырыптардың ішіндегі 9-нөмірлі «Телеграмм-канал сатылды, деп хабарлайды аноним» тақырыбы журналист таратып отырған ақпаратының рас-өтірігіне көз жеткізбегенін көрсетеді. Журналист мәліметтің қайнаркөзін нақты білгенде ғана деректерді жариялайды. Құжаттардың деректерін бұрмалауға, маңызды ақпаратты жасырып қалуына болмайды. Әлеуметтік желі қолданушыларының мәлімдемесін не ақпаратын жариялағанда аса ұқыптылық танытуы міндетті.

Жәнібек Нұрыш

Кәсіп, мектеп, сиыр. 26 тамыз-1 қыркүйек қорытынды бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Кәсіп, мектеп, сиыр. 26 тамыз-1 қыркүйек қорытынды бағдарламаларына шолу

Қазақстандық телеарналардың апталық-сараптамалық бағдарламалары да жазғы демалыстан кейін эфирге шыға бастады. «Жаңа репортер» сол бағдарламаларға мониторингін қайта жалғастырады. Бұл жолы «Хабар», «Еуразияның бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларын көріп, жаңа телемаусымның жаңа эфирінде қай тақырыптар басты тақырыпқа айналғанын білдік.

Күтілгендей-ақ, журналистер жаңа оқу маусымының басталуы және жалпы білім саласына қатысты тақырыптарды көп қозғапты. «Хабар» телеарнасының қорытынды бағдарламасы форматын өзгертіпті. Десе де ең үлкен өзгеріс QAZAQSTAN телеарнасының APTA бағдарламасында екен.

«Аналитика», «Еуразияның бірінші арнасы»
«Аналитика» бағдарламасы виртуалды студияны қолдана бастапты. Бағдарлама жүргізушісі Альмира Кульмухамедова цифрланған декорация фонында қызық деректер ұсынады. Бағдарламаның бұл шығарылымында жүргізушінің кадр сыртындағы мәтіні мен сарапшылардың дәйексөзінен (синхронынан) құралған материал көп, санаулы ғана авторлық материал еніпті.

Журналистер «Келешек мамандықтар» сюжетінде алдағы уақытта еңбек нарығында қандай кәсіп түрлері сұранысқа ие болатынын анықтайды. Бәлкім, ҚР Білім және ғылым министрлігі осы тақырыпта пікір айтпағынан ба, әлде материалда бұрылыс-қалтарыстар тым көп болғанынан ба, әйтеуір сюжет өз алдына бірнеше бөлікке бөлініп кетіпті. Қоғамға мұғалімдер қажет, ата-аналары баласының өзі жүрген жолды қайталағанын қаламайды, балалар танымал ЖОО-ында, мүмкін болса шетелде білім алғысы келеді. Журналист оқушылар арасында сауалнама жүргізеді, сапалы инфографика қолданады, бірақ материал құрылымының сақталмағынан, жауаптан гөрі сұрақ көп туындайды.

Қазақстандық экстремалдар туралы материалда да фокус сақталмаған. Парашюттен секіретін, биік мұнаралардан құлайтын, тауда жүгіретін адамдардың хикаясын көрсете келіп, кенеттен Медициналық сақтандыру қоры сарапшысының «Бұл адамдар – ықтимал өзін-өзі өлтіретіндер» деген пікірін қоса кетеді. Биік мұнарадан секірген журналистің өзі де, сюжет кейіпкерлері мұндай пікірден кейін сыртқа қалай көрінетінін автор ойламаған сияқты.

Бағдарламада донорлардың арқасында аман қалған адамдар туралы эмоцияға толы материал да бар. Қызығы сол, бұл сюжетті дайындауға түрткі болған – адамның дене мүшесін пайдалануына келісімі туралы ақпаратын денсаулық төлқұжатына қосуды ұсыну жайы материалдың соңында ғана ашылады, соған дейін донор болуға бей-жай қарамайтын, донор шарапатын көрген адамдар жайында әңгімелейді. Мүмкін, бағдарламаның «фишкасы» да осы болса керек.

«Аналитика»-да тағы бірнеше көркем тәсілді қолданыпты. Бағдарламаның шеф-редакторы Олег Журкевич «Не до шуток» айдарында бір мезгілде әрі журналист әрі жол қозғалысы ережесін бұзған таксист рөлдеріне еніп, стендап жасайды. Авторлық айдарда бұл ұтымды шыққанымен барлық материалда видеодәйексөздерді қолдану түсініксіз. Мысалы, келешек мамандықтар туралы сюжетінде «Ы» операциясы және Шуриктің оқиғалары» фильмінен «ішімдікке салынғандар мен жатыпішерлерді» бөлу сәтінен үзінді қосады.

«7 кун», «Хабар»
Ядролық қару, өткені, бүгіні мен болашағы туралы материал – бағдарламаның негізгі сюжеті болыпты. Материал әдеттегідей Қазақстанның тұңғыш президентінен басталып, оның ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан жалғыз мемлекет басшысы екенін еске салады. «Хабардың» бұл тақырыптағы риторикасы соншалық дәстүрлі, тіпті ядролық қару туралы кез келген сюжетінің мәтінін осы телеарнаның басқа да дәл осындай сюжеттерімен алмастырып қоя беруге болатындай.

Мысалы, сюжет Семей полигонын сутек бомбасын жаруға дайындап жатқан үрейлі архив кадрларымен көрсетіледі. Біраздан соң, материал авторы кенеттен кадр ортасына полигонның бір бөлігі ауыл шаруашылық жері мақсатында пайдалануға берілетіні туралы жаңалық қосады. О жердің қаншалық қауіпсіз екені жайында ләм-мим демейді. Осы тұста сарапшының қандай да бір қорытындысын қосса жөн еді.

«Хабар» үшін «мәселелі» сюжет жаңа оқу жылының басталуына арналғаны тосын көрінді. Әдеттегідей оқушылар сап түзеп, жаңа жөнделген, жаңа салынған мектептерге кіріп бара жатқанын баяндайтын сюжет орнына қай мектепте жөндеу жұмыстары әлі аяқталмағанын, қай жерде үш ауысымда білім беру жойылмағанын көрсетеді. Әрмен қарай мәселені тіпті қоюлата түседі. Білім саласындағы реформадан бәрі дерлік, әсіресе мұғалімдер қатты шаршағанын айта келіп, демалыс күндері адам санын толтыруға тартылатынына, көп жұмысқа аз жалақы алатынына, отбасына көңіл бөлуге уақыт табылмайтынына шағым айтқан мұғалімдер жайын қозғайды. Әйткенмен, осының барлығын айта келіп, соңғы түйіні күтпеген шешіммен аяқталды: «Мәселенің туындауына реформа кінәлі емес, тапсырманың жер-жерде орындалмауы кінәлі». Демек, қисынға салсақ, тапсырмалар дұрыс, орындалуы нашар екен.

«Елбасы осы аптада немен айналысты» видеосымен келесі мәселелі сюжетке, яғни газ тақырыбына өтті. Тек жақсыны айтып қоймай, бұрын газға қол жеткізуі тиіс болған, бірақ әлі күнге пеш жағуға мәжбүр зейнеткерді көрсетті. «Тепе-теңдік» сақтау үшін Байқоңырда барлығы тамаша екені, бәріне газ жеткені әрі коммуналды төлемді үнемдейтіні туралы да қосыпты.

Бағдарламаның келесі, яғни үшінші мәселелі сюжеті – тұрғын үй коммуналды шаруашылық төңірегінде екен. Мұнда үйі қираудың шақ алдында тұрған, жергілікті атқарушы биліктің еш әрекет етпей отырғаны туралы хикаялар бар.

Эфирді баланс ретінде бізде бәрі жақсы екенін дәлелдейтін сюжет, дәлірегі қазақстандық брендтер жайлы сюжетпен аяқтады. Отандық аяқ киімді президент сатып алып жатыр, демек Тоқаевтың айтуынша, дамуға жол бар, бірақ қазақстандық тауарларды жарнамалайтын сапалы маркетинг қажет, брендтер жасауды тапсырғанымен әлі күнге нәтиже жоқ екен.

Телемаусымның басталуын тұтастай алып қарасақ, «7 күн» бағдарламасын жасаушылар эфир бағытын аз да болса өзгертуге шешім қабылдапты: бұрын «елімізде ешқандай проблема жоқ, барлығы да президентің арқасы, соған алғыс» ұстанымымен жұмыс істесе, қазір «әрине, елімізде проблема көп, алайда таяу уақытта барлығы шешіледі, президент хабардар» ұстанымына көшіпті.

Apta, QAZAQSTAN
Әзірге ең елеулі өзгерістер Apta ақпараттық-сараптамалық бағдарламасында екен.  Бағдарламаның жүргізушісі ауысыпты. Бұған дейін эфир тізгінін ұстаған Мейіржан Әлібекұлы жазғы демалыс кезінде ҚазТРК-нің Жамбыл облысындағы филиалы JAMBYL телеарнасын басқаруға кетті. Оның орнына Astana TV телеарнасынан, сол телеарнада “Біздің уақыт” бағдарлдамасын жүргізген Жайна Сламбек келді.
Әйтсе де телеарна алмастыруы тележүргізушінің стиліне еш әсер етпепті. Сол баз-баяғыдай бет-әлпетімен, дауыс ырғағымен эфирді эмоцияға толтырып, студияда әрлі-берлі жүріп, әрбір сөйлемін эмоциялы екпінмен аяқтайды.

Apta бағдарламасы аздап сапырылыспен басталды. Аңдатпасындағы тақырып ауысулар түсініксіз шығып, «мұғалімдердің, тәрбиешілердің балаларға қол жұмсауы» туралы сюжетін хабарлағанымен, президент қатысуымен өткен тамыз кеңесін , бала оқытуымен емес, көше сыпыруға мәжбүр болған ауыл мұғалімінің синхронын көрсетті. Содан кейін Франция және Бразилия басшыларының арасындағы сөзталас, Амазония ормандарындағы өртке қаржылық көмек беру жайына ойысып, Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі мүшелерінің жиынына өтті.

Бағдарламаның алғашқы толыққанды сюжетіне эфир басталғаннан 7 минут өткен соң жетті. Сюжет әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық жайында екен. Басты идеясы: зорлаушыларды жауапкершілікке тартпайды. Зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйел, оның хикаясы, екі жыл өтсе де өзін жәбірлеушінің жауапқа тартылмағаны жөнінде шағымы бар. Мұндай қылмыс түріне жауапкершілікті қатаңдатумен келісетін тергеушінің пікірі де бар. «Немолчи.кз» қоры сарапшысының да пікірін беріпті. Сюжетте қойылым кадрлар өте көп. Шет мемлекеттерде зорлау ісіне қандай жаза тағайындалатыны туралы инфографика да қосылған. Ақыр соңында сюжеттің Тоқаев жолдауына аңдатпа екені мәлім болды.

Екінші президент тақырыбы Қазақстан экономикасы және оның дамуындағы мәселелер туралы видеода жалғасты. Материалда эфир жүргізушісі тұнған цифрларды экранға шығарып, Тоқаевтың тапсырмаларын тізіп шығады. Қаржы көлемі, пайыздар және тағы басқа цифрлар мен ұзақ та күрделі сөйлемдер көрерменнің қабылдауына ауыр шығыпты.

Апта бұрын ҚР тұңғыш президенті әрі Nur Otan партиясының төрағасы Нұрсұлтан Назарбаев партияның қоғамдық кеңес отырысында мемлекеттен әлеуметтік көмек сұрағандарды сынаған еді. Экс-президент азаматтарға жұмыс істеу керегін айтып, екі сиыр сатып алып, артылған сүтін сатып, отбасын асырауды кеңес еткен.

Оның сол айтқанына Apta ұжымы тұтас бір сюжет арнапты. Жүргізуші сюжет кіріспесінде Ысқақ қажы дегеннің сиыр басын қалай көбейтіп, кедейлерге көмектескені туралы аңыз-әңгіме айтты. Ал сюжет иелегінде 50 сиыр бағып отырған шаруа қожалығының иесінен басталды. 25 жасар жігіт Елбасының сөзін қолдайды. Елбасының сөзін титрына «блогер» деп жазылған Самат Нұртаза да қолдайды. Ол Назарбаевтың сөзіне философиялық тұрғыдан қарап, оның еңбек етіп, табыс табуды дәріптегенін айтады. Айтпақшы, Самат Нұртаза 29 тамызға дейін ҚР ауыл шаруашылығы министрінің баспасөз-хатшысы болып қызмет еткен. Тіпті осы екі сиыр тақырыбында Фейсбук парақшасында пост жазған. Сиыр тақырыбындағы сюжет авторлары Назарбаевтың екі сиыр туралы айтқанына қарсы көзқарастағы пікірлерді ұсынуға ерінген сыңайлы. Содан да сюжет тым біржақты болып шығыпты.

Мектептер мен балабақшаларда балаларды ұрып-соғу жайындағы сюжетте тепе-теңдік мейлінше сақталған. Алайда синхрондардың бірінде сөйлейтін жәбірленуші баланың беті бұлыңғыр етілмей, ашық көрсетілген.

Қазақстан аймақтарындағы мектеп формасы мен оқу құралдарының бағасына шолу жасайтын сюжетте редакцияның еңбегі көрінеді. Еліміздің түкпір-түкпіріндегі дүкендер мен базарлардан кадрлар түсіріп, ата-аналардан балаларды мектепке дайындаудың қиындығы жайында сұхбат алып, балаларды да сөйлетіпті. Сюжетте салалық министрліктен осы тақырыпқа қатысты қандай да бір пікір берген маман жоқ.
Бағдарлама Ұлытаудағы форум және Жошы хан тұлғасы туралы материалмен аяқталды. Тарихшының ұзақ синхроны, мультфильмнен кадрлар ұсынылғанына қарамастан, тақырыптан хабарсыз көрермен Жошы ханның кім екенін, оған мұншалық көп уақыт жұмсаудың не қажеті болғанын еш түсіне алмайды.

«Жаңа репортер» қазақстандық телевизияның сараптамалық қорытынды бағдарламаларына шолуын жалғастырады. 7 қыркүйекте КТК телеарнасында «Большие новости» бағдарламасы шығады екен. Эфирге шықса, келесі шолуымызға міндетті түрде қосамыз.

Жәнібек Нұрыш

Қазақ телевидениесі: «шошақ» бөріктілер және адам құқығы

Мерей Қосын
-
0
Қазақ телевидениесі: «шошақ» бөріктілер және адам құқығы

«Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеу орталығы өткен жылдың аяғында Қазақстан телеарналарының интернет медиамен бәсекесі барынша төмендегендігін хабарлады. Зерттеушілер жарнама бюджетінің 90%-ін ұстап отырған Қазақстан телеарналарының өз тұтынушыларынан біртіндеп айырылу себебін бірнеше фактормен байланыстырады. Ең алдымен, бүкіл әлемде орын алып жатқан интернет медианың жылдам өсуімен қатысты болса, екіншіден, ұсынып отырған контенттің сапасыз болуы деген тұжырымға келеді. Алғашқысын «жаһандық құбылыс» деп түсіндірсек, соңғысы туралы тек бір ғана тұжырым – әлеуметтік желілерде сәнге айналған шулы тақырыптарды экранға әкеліп, аудитория жинауға тырысып жүрген қазіргі арналар өздерінің бастапқы телевизия миссияларынан алыстай бастаған сияқты. Сонымен, қазіргі көгілдір экран халыққа не ұсынып отыр? Қоғамда кең талқыланатын, рейтингі жоғары бірнеше телебағдарламаны қарастырып көрейік.

«Өз ойым» бағдарламасының басты миссиясы – отбасы құндылықтарының маңызын арттыру.

Фото: tengrinews.kz сайтынан алынды

«Кел, келінім» – төрт жігіт аналарымен бірге келіп, сегіз қыздың ішінен лайықты жар іздейтін реалити шоу.

Фото: zakon.kz сайтынан

«Қалаулым» – Біздің керемет жүргізушілеріміз, ең үздік бағдарлама, Бірінші Еуразия арнасы. (сайтта берілген бар ақпарат осы екен)

Фото: Бірінші Еуразия арнасының сайтынан

«Өз ойым» бағдарламасы елімізде гомофобия, ксенофобия мен этницизмді өршітіп отырған тартыс алаңына айналса, ал соңғы екеуі қоғамдағы сексистік көзқарастардан құрылса да ұтымды қойылымдары арқылы жұртты шулатып тұр. Тақырыптары төмендегідей: «Жалаңаштану – жарнама ма?», «Талақ, талақ, талақ», «Жезекшөлерді заңдастыру керек пе?», «Трансқа түскен жандар», «Зорлыққа ұшырағандар», «Алданғандар», «Отбасылық өмірден бас тартқандар» деп жалғаса береді. Бұл жоба авторларының ұтқан тұсы – дәл бүгінгі қазақ қоғамының бір құндылықтардан келесі құндылықтарға өту кезеңіндегі әлеуметтік-психологиялық тітіркену, қарсыласу, өзін-өзі қорғау сияқты табиғи қалыпты реакцияларын шоу ретінде пайдаланғаны болып отыр.

Бұл бағдарламалардағы кез келген тақырыпты алып қарасаңыз, барлығы дерлік негізінен әрбір дәстүрлі қоғамның өкілін еріксіз таласқа қарай өз ойын білдіріп қалуға тартады. Олардың бойында өздері ешқашан көрмеген тек жазулар мен суреттер, белгілер мен әуендер, аңыздар мен тыйымдар арқылы ұлы етіп бейнесін жасап алған үлкен кісілердің алдындағы жауапкершілігі оянады және бұл «ұлтшылдық» деп аталады.
Әрине, ұлтшылдық – адамның қалыпты табиғи инстинкті. Өкінішке қарай, дәл осы бағдарламаларда бұл әдетте өркениетті елдердегідей толерантты, азаматтық ұлтшылдық емес, керісінше этникалық ұлтшылдық ретінде көрініс береді. Сонымен қатар, қазір ұлттық арналарда жүретін әртүрлі сұхбаттар мен жаңалықтарды қарап отырсаңыз, қандайда бір этнократиялық көңіл-күйді байқауға болады. Ал, шындығында этникалық ұлтшылдық та, этнократизм де нәсілшілдіктің бір түрі ретінде қарастырылады.

Олар үшін «адам құқы түкке тұрмайды»

Бұл бағдарламалардың сценарийі негізінен өте қарапайым құрылады. Студияға бір аутгруппаның өкілі келеді. Қалғандары: жүргізушілерден бастап қатысушылар, көрермендерге дейін барлығы жабылып, жаңағы «қорқынышты, азғын» кейіпкерді жерден алып, жерге салады. Оны тәрбиелеп, өз қатарларына қосып жіберу үшін молдасын, психологын шақырып, тырысып бағады. Сөйтіп, демократиялық, зайырлы мемлекеттің экранында сексизм мен гомофобияны жәбіркеу ритуалы орындалады.

Тіпті өкініштісі, бейтарап ұстанымда болуы тиіс кәсіби тележүргізушілер де қарапайым сахна этикасынан бастап, адам құқықтары ұғымдарына ешқандай да сауатпен не құрметпен қарамайтыны байқалады (нақты көрінісін мына видеодан көре аласыз: 11:06 – 11:16 мин, 18:20-18:22 мин, 25:01-26:14 мин аралығында).

«Басқа халықтың мәдениетінен өзі үшін маңызды деген белгілерді іздеп, ал егер олар жоқ болса, бұл халықты тұрпайы деп есептейтін аса қауіпті» түсінік туралы Л.Н. Гумилев батыстықтардың көшпенділер өркениетіне байланысты нәсілшілдік көзқарастарына қатысты айтқан болатын. Дәл осы түсінік қазір қазақ қоғамында кері расизмге айналып отырғандай. «Адамзат өркениетінің ортақ нүктесінде пайда болған кейбір құндылықтарды белгілі бір ұлттың, белгілі бір халықтардың кесірінен» деп қарайтын қате түсінік қалыптасты және бұл түсінікті қалыптастыруда кеңестік идеологияның да қалдырған суық ізі бары анық.

Дәл осы жерде «Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеу орталығының жоғарыда келтірілген зерттеуінен Қазақстандағы тұрақты телекөрермендердің жас мөлшері туралы көрсеткішті алсақ, жас аралығы былай болмақ: 35-44 (51%), 45+ (57%), 65+ (70%). Демек, экран алдында отырып, жоғарыда айтылған бағдарламаларға тікелей қатысатын көрермендер қай кезеңнің ұрпағы және қандай идеологиядан шыққанын еске алсақ, бұл бағдарламалардың неге соншалықты нацистік келбет алып отырғанын жеңіл түсінуге болады.

Брекзиттердің BBC- дегі ықпалы

Сонымен, телевидение тарихында нәсілшілдік пен ұлтшылдық, ксенофобия қашан басталды, қазір өркениетті елдердің экранында шындығында түп тамырымен жойылды ма? Жауабы – жоқ. Телевидение батыстағы тарихын 61.4% саяси пропагандаға құрған «Гитлер ТВ» кезеңімен бастады емес пе? Қазіргі оның демократияланған үлгісі BBC арнасының өзі болып отыр. Бір ғана мысал, “Question time” саяси ток-шоуы. Ұлтшылдық ұстанымдағы Брекзит қозғалысының Еуропада орнаған миграциялық жағдайға төзімсіздік танытып, ашық ксенофобия көзқарастарын білдіруі және оны ең беделді, тәуелсіз дейтін арнасында күн сайын айғайлатып қоюы шындығында біз сеніп жүрген теңдік, тәуелсіздік деген ұғымдар туралы қайта ойлануға мәжбүрлейді.

Қазіргі қазақ телевидениесінің алдында үлкен жауапкершілік тұрғанын әрбір эфирдегі жарық берушіге дейін сезінсе ғой. Әрі қарай біз теңдік, тәуелсіздік, әділеттілік деген ұғымдардың тек қиялдағы ғажайып миф екеніне қарамастан оларға сенуді жалғастырамыз.

2-модуль. 3-сабақ. Сторителлингке материалдар жинау

Дархан Өмірбек
-
0
2-модуль. 3-сабақ. Сторителлингке материалдар жинау

Видеода мультимедиа сторителлинг онлайн-мектебінің менторы, журналист Дархан Өмірбек сторителлингке қажет деректер жинау, кейіпкерден бөлек, оның оқиғасына қатысты барлық адамды сөйлету, деталдарға назар аудару туралы әңгімелейді.

Оқуға арналған материал

Деректер жинау

Сторителлинг журналистің қиялы емес, шынайы деректерге негізделеді. Сондықтан нысан ретінде алынған оқиғаны баяндау үшін журналистік зерттеу жүргізу маңызды. Жалпы журналист өз шығармасында дерек жетпегенде ойдан құрап жаза алмайды. АҚШ-та күрделі тақырыпты зерттеу үшін журналиске бірнеше айдан жарты жылға дейін уақыт беріледі. Әрине, ол жақта қаражат та, бәсеке де жоғары. Қазақстанда ондай уақытты ешкім бере алмайды, көбінесе екі аптаға дейін уақыт беріледі. Сондықтан уақытты тиімді пайдалану керек.

Материал толыққанды шығу үшін: кейіпкердің өзінен, ол сұхбатта атаған адамдардың бәрінен сұхбат алыңыз, жарияланбаған суреттерін жариялауға тырысыңыз, өмірінде тап болған қиындықтарға, одан қалай шыққанына назар аударыңыз, егер кезінде бір ауруды жеңсе, соған байланысты бар деректі жинаңыз, оның дәрігерімен сөйлесіңіз, сол мәселеге байланысты статистика, әлем тәжірибесін кіріктіріңіз. Детальдерге назар аударыңыз, сол оқиға кезінде қандай ауа райы болды, кейіпкер науқас екенін естігенде, оған дейін көңіл күйі қандай болды, қандай киім киген еді, қасында кім болды, қандай сезімде болды, осы сияқты көптеген детальдерге баса назар аудару керек. Сол уақытта жарымен, досымен түсінбестік болды ма әлде қиындық оларды жақындастыру түсті ме, жұмыста қандай жағдай болды? Сондай бір қағанда болмашы әрі қарапайым дүниелер оқиғаға рең береді.

Әсия Сардарбек туралы зерттеу жұмысы 4 айға созылды (ашаршылық жылдары Ауғанға кейін АҚШ-қа көшкен қазақтар жайлы). Ең алғашқы апта сол кісіні табуға кетті. Содан үш күн бойы мен ол адамның өзімен отбасы мүшелерімен кездесіп, әңгімелестім. Қызықты деректерді дәптерге тіздім, өз қалама келіп сол айтылған ақпараттың рас-өтірігін тексердім.

Ол үшін Қазақстан, Ауғанстан, АҚШ-тағы тарихшыларымен сөйлестім, Ауғанстандағы Қазақстан елшілігіне шықтым, Қазақстан тарихын зерттеген америкалық ғалымдармен тілдестім. Соның ішінде Қазақстандағы аштық туралы зерттеулер жазған Сара Кэмерон деген кісімен сұхбаттастым. Деректер іздеп жүргенімде Әсия апамыз туралы 2014 жылы Youtube-те шыққан видеоны таптым. Осы видеоға Зулфия Рахманова деген кісі «Мен бұл кісіні танитын едім, біз бұрын отбасымызбен араласушы едік, ол кісінің номері бар ма екен» деген комментарий жазыпты. Алыс тұрса да менің кейіпкерім туралы қосымша ақпарат білетін шығар деген оймен хабарласпақшы болдым. Алайда аккаунт соңғы рет үш жыл бұрын белсенді болыпты. Апамыздың Мойынқұмнан екенін білемін. В контакті әлеуметтік желісінде локацияны нақтылап іздеу салдым. Сөйтіп бір жас балаларға шықтым. Мен іздеген кісінің туыстары болып шықты. Комментарий жазған адамды табуға екі күнім кетті. Содан бір қызықты деректі білдім. Әсия апамыз «1970 жылы Қазақстанға бардым» деген еді. Мойынқұм ауылынан тапқан кейіпкерім сол сапардың қашан, қалай болғанын нақтылап айтып берді. Бірақ ол кісі Әсия апаймен байланысын үзіп алған екен. Сол кісінің арқасында мен Әсия апаның сапары 1970 емес, 1972 жылы болғанын білдім. Сол кісі арқылы Мойынқұм ауданында тұратын, бұл деректі растайтын бірнеше адамды тауып, олармен сұхбаттастым. Сонда бір ғана детальді нақтылау үшін қаншама адаммен сөйлесуім қажет болды. Жазушы еңбегінен айырмашылығы да осы. Әр дерек, әр деталь қазбалануы тиіс, нақтылануы, тексерілуі керек. Жазуға отырғанда әлі де деректердің жетіспейтінін сезіп, апамыздың үйіне тағы да барып екі күн сұхбаттастым. Сонда кейіпкердің өзімен бес күн сұхбаттасу қажет болды. Кеңес әскерінің кіруі, қуғын-сүргін алғышартын толық түсіну үшін бірнеше кітаптарды оқуыма тура келді. Осыған дейін журналистер апамыздың Ауған асып АҚШ-қа келгені туралы ғана 2-3 минуттық ролик түсірген еді. Мен ашаршылық жылдарынан, әжеміздің шекара асып көшкені, жастық шағының өтуі, қазіргі Америкадағы өмірі туралы толықтырып жаздым. Әжеміз туралы мақала eurasianet.org сайтында жарияланды. Бұл мақала менің 4 айлық еңбегімнің қорытындысы болды.

Сторителлинг жазу үшін деректер іздеу — қоржынға бидайдың дәндерін жинағандай ұзақ әрі күрделі процесс.

Ұсынылатын әдебиеттер:

  1. Ғылыми деректерді қалай тексереміз 
  2. Медиасауаттылық. Жоғары оқу орындарына арналған. 

 

Тақырып бойынша тапсырма:
Журналист Дархан Өмірбектің eurasianet.org сайтында жарияланған «The Kazakh centenarian who escaped the Soviets twice» материалын оқып, материалды дайындау үшін қандай дереккөздерді пайдаланғанын жазып көріңіз.

 

АЛДЫҢҒЫ САБАҚ: 2-модуль. 2-сабақ. Сторителлингке дайындық кезеңдері

2-модуль бойынша КӘСІБИ КЕҢЕС

2-модуль. 2-сабақ. Сторителлингке дайындық кезеңдері

Дархан Өмірбек
-
0
2-модуль. 2-сабақ. Сторителлингке дайындық кезеңдері

Видеода мультимедиа сторителлинг онлайн-мектебінің менторы, журналист Дархан Өмірбек сторителлинг тақырыбын анықтап алған соң, дайындықты неден бастау керегін, кейіпкерлермен сұхбаттасқанда қандай сұрақ қойып, рас-өтірігіне қалай көз жеткізуге боларын айтады.

Оқуға арналған материал

Сторителлинг курсында оқып жүріп зерттеген екінші тақырыбым — 1986 жылғы Алматы қаласындағы студенттердің демонстрациясы болған еді. Осы тақырыпты таңдап алып, Нью-Йорктен зерттеу жүргіздім. Бұл тарихи оқиға болғандықтан, бұрын-соңды жарық көрмеген материалдарды табу керек болды. Сол оқиғаның кейіпкерлерімен сұхбат құру қажет. Іздене келе осы тақырыпты Human Rights Watch ұйымы 1990 жылы өз өкілдерін Қазақстанға жіберіп, осы оқиға туралы үлкен зерттеу жүргізгенін білдім. Ол зерттеу нәтижесі баяндама ретінде 1990 жылы қазан айында жарық көрген. Бұл баяндама жарық көргенге дейінгі жазбалар менің зерттеу нысаныма айналды.

Баяндамаға 10 мың сөз кірсе, ол 10 мың сөзді жазу үшін осы ұйымның қызметкерлері жүздеген мың сөзден тұратын зерттеулер мен сұхбаттарды дайындаған еді. Менің мақсатым — осы баяндамаға енбеген детальдерге қол жеткізу болды. Бағыма орай бұл архивтер мен оқитын Колумбия университетінде сақталған екен. Бұл құжаттарда жариялауға арналмаған белгілері болды. Демек, мен құпия құжаттарды тауып мұратыма жеттім. Сонымен қоса АҚШ-та осы «Желтоқсан оқиғасына» қатысты бірнеше кітап шыққанын білдім.

Адамдар тарихи деректерді, бұрын болып кеткен оқиғаларды айтқанда кейбір есінде қалмаған детальдерді өз ойынан қоса салатынын білемін. Сондықтан тарихи деректер бойынша зерттеу жүргізгенде әр деректі бірнеше рет тексеруден өткізу қажет. Мен үшін желтоқсан оқиғасына қатысқан адамдардың 1987, 1990 жылдары берген деректері құндырақ болды. Себебі уақыт өткен сайын естеліктер көмескіленіп, қосымша ойдан құрастырылған деректермен толығып отырады. Мысалы, Алматы қаласында 1986 жылы алаңға шыққан датаның өзін көптеген адамдар «16 желтоқсан күні болды» дейді. Ал менің қолыма тиген барлық құжаттарда 17 желтоқсан деп жазылған. Оқиғаға жақын сұхбаттары шындыққа жақынырақ болады. Сіз тарихи деректермен жұмыс жасасаңыз, осы оқиға орын алған датаға жақын баспасөз материалдарына назар аударыңыз.

Сұхбатты қалай алу керек? Бізде тарихи дерекке, оқиғаға қатысты сұхбатта көбіне «Не болды? Не үшін?» деген сұрақтар қойылады. Бұл сұрақ бір емес, бірнеше рет қойылады. Оқиға куәгері бұл жауыр болған сауалға жаттанды жауабын беруі мүмкін. Бір сұраққа жауап бере берген соң кей деректерді ойынан қосып жібереді. Сондықтан сұрақты тосыннан, басқа қырынан қоюға тырысыңыз. Мәселен, «Қонаевтың қызметтен кеткенін қашан, қандай жағдайда естідіңіз, ол кезде қандай көңіл күйде болдыңыз?» деген сұрақтарды қойған жөн. Адам сол күні алаңға не үшін, қалай барғанын ойдан шығаруы мүмкін. Ал сол күні не кигенін, ауа-райының қандай болғанын, жаңалықты естігенде қайда болғанын ойдан құрай алмайды. Ол деректер шындыққа жақын болуы мүмкін. Сондықтан стандартты емес сұрақтар қойып, түбінде жатқан эмоция, детальдерді шығаруға тырысыңыз.

Деректер жинаған соң, жазуға отыру керек. Ол үшін алдымен жоспарды құру қажет. Ең тиімді жол ақ қағазға ой жүйесін схема түрінде салу. Оларды 1-оқиға, 2-оқиға деп білгілеңіз. Зерттеу детальдерінің барлығын ойда ұстау мүмкін емес, сондықтан барлық детальдерді қағазға жазып түсіріңіз. Енді тақтада немесе қағазда осы детальдерді құрастырыңыз.

Содан соң екінші жоспар жасайсыз, Екінші жоспарда негізгі оқиғаны қалай тарқататыныңызды, 1-оқиға, 2-оқиға, 3-оқиғаның байланыстырып, қайсы кульминацияға келетінін байқайсыз. Сторителлингте детальдерді осылай құрастырып алу қажет. Қағазда жоспар құрылған соң, әңгіме тізбегі құрылған соң жазуға кірісуге болады.

Ұсынылатын әдебиеттер:

  1. Евгений Криницын «Как брать интервью» «Альпина Паблишер» баспасы, 2019
  2. Практическая журналистика 3.0 в Казахстане
  3. Google желісінде іздеудің жасырын мүмкіндіктері.

 

Тақырып бойынша тапсырма:
Алдағы уақытта зерттеу жүргізіп, сторителлинг жазғыңыз келетін тақырыпты таңдаңыз. Тақырып таңдау кезінде:

  • Бұл тақырыпты неліктен таңдадым, осы жөнінде айтарым көп пе әлде қызығушылығым басым ба?
  • Менің осы тақырыптағы сторителлингім несімен ерекшеленуі мүмкін?

деген сауалдарға жауап беріңіз.

 

АЛДЫҢҒЫ САБАҚ: 2-модуль. 1-сабақ. Тақырыпқа тереңдеу: «On the clock off the clock» әдісі

КЕЛЕСІ САБАҚ: 2-модуль. 3-сабақ. Сторителлингке материалдар жинау

1...444546...77Страница 45 из 77

Бұл уеб-сайт америкалықтардың АҚШ халықаралық даму агенттігі (USAID) арқылы көрсеткен көмегімен мүмкін болды. Internews Қазақстан жарияланымдардың мазмұнына жауап береді, бұл АҚШ Үкіметі немесе USAID позициясын міндетті түрде білдірмейді. «Медиасын» бөліміндегі жарияланымдар автордың көзқарасын көрсетеді, бірақ Internews-тің, USAID-тің немесе АҚШ Үкіметінің позициясын міндетті түрде білдірмейді.

Хабарласыңыз: info@newreporter.org

СІЛТЕМЕЛЕР