Домой Блог Страница 44

Оқиғалар, ауыл және президенттер. 4-10 қараша қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Оқиғалар, ауыл және президенттер. 4-10 қараша қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Осы аптада мемлекеттік телеарналар қорытынды ақпараттық бағдарламаларында Тоқаев пен Назарбаевтың іссапарларына көбірек назар аударса, «Еуразия бірінші арнасы» мен КТК улану, көлік апаттары және төтенше жағдайлар туралы айтты. Апталық мониторингімізге дәстүрлі түрде КТК, «Еуразия бірінші арнасы», «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарын қамтыдық.

«Большие новости», КТК
КТК телеарнасының қорытынды бағдарламасы Шымкенттегі оқыс оқиғадан басталды. Екі бала уланып қайтыс болды. Улануға не себеп болғаны анықталып жатыр. Осы оқиғаға арналған көлемді сюжетте ата-анасының, шенеуніктердің және сарапшыларлың пікірі бар. Сюжетте ата-анасы жедел жәрдемді бірнеше рет шақырғандарын, тек екінші шақыртудан кейін балаларды ауруханаға жатқызғанын айтады. Неліктен осылай болғанына ешкім жауап бермеді.

«Большие новости» бағдарламасы медицина тақырыбына екі рет оралды. Атыраудағы перинаталды орталықта болған жағдайда еске түсірді. Қазір орталықта сәби өліміне қатысты тергеу жүріп жатыр. Тергеу ісінің мән-жайы айтылмады, бірақ журналистер эмоциялық бағасын беріп үлгерді: «атыраулық дәрігерлердің зұлымдығы жан түршіктіреді», «бәлкім, бұл бір жағдай емес, бір-біріне жалғасқан қылмыс шығар»,-деді тележүргізуші Анна Яломенко. Ол осылайша әлі сотқа өтпеген іске қатысты баға берді.

Бағдарламада ерекше қажеттілігі бар балаларға медициналық қызмет көрсету тақырыбы да айтылды. Бұл тақырыпты қозғауға Ақтау қаласындағы стоматолог-дәрігердің церебралды сал ауруымен ауыратын баланы күштеп орындыққа отырғызу оқиғасы түрткі болыпты. Журналистер бұған дейін дәрігерлер мен емделушілер арасында кикілжің туындаған оқиғаларды жинақтап, мұндай жағдайда өзіңді қалай ұстау жөнінде әңгімеледі. Сюжеттен кейін: дәрігерлердің ерекше балалармен жұмысы расымен де өзгеше ме, деген туындайды. Мұндай дәрігер қандай дағдыларды білуі міндетті? Ерекше балалармен жұмыс жүргізуг маманданған дәрігерлер бар ма? Емделушілер өзін дөрекі ұстайтын басқа қандай мысалдар бар? Сюжетте дәрігерлерге сөз бермеді.

Жалдамалы баспана тақырыбына да көлемді әрі егжей-тегжейлі сюжет арнапты. Жақында депутаттар пәтер беру шарттарына көңілі толмайтындарын айтып, оны жеңілдетуді талап етті. Материалда баспана алған және шарттарына сай келмей, баспана алудан қағылған кейіпкерлер бар. Жалдамалы пәтер беру шарттарында көрсетілген жас шектеуінен жас мөлшері сәл асқан және пәтер алуға қажет табыс көлеміне табысы мың теңгедей жетпеген кейіпкерлердің пікірі эмоцияға толы. Материалда тепе-теңдік сақталғанымен де бұл тосын көрінеді.

Бағдарламаның тағы бір тақырыбы – Қазақстанда ақылы жолдар ақысы уәде етілгеннен де қымбат. Материалда автосүйгіш қауымның, ҚазАвтоЖол өкілдерінің қанша теңге жиналғаны, оны қайда жұмсағаны туралы пікірі бар. Жағдайды тұтас көрсету үшін ақылы жолдардың ұзындығы туралы ақпар болмады. Көрермен сонда ғана жағдайдың қаншалықты ауқымды екенін елестете алар еді.

Бағдарлама студиядағы интервьюмен аяқталды. Анна Яломенко режиссер Рашид Сүлейменовпен сұхбаттастыы. Режиссердің «Зеркала» фильмі Қазақстан кинотеатрларында көрсетіліп жатыр. Фильмде мәнерлеп сырғанаушы Денис Тен өлімімен параллель бар. «Большие новости» бағдарламасының студиясына қонақ сирек келеді, сұхбат шағын болса да бағдарламаның сәнін кіргізді.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
«Аналитика» эфирі шетелдік жаңалықтан басталды. Тәжікстанда шекара бекетіне қарулы адамдар шабуыл жасады. РФ федералды қауіпсіздік қызметі жетекшісінің «қарулы құрылымдардың қатысушылары басқа мемлекеттерге таралып жатыр» деген сөзін келтірген журналистер олардың ықпалына түскен әйелдер мен балаларды «баяу жарылатын бомба» деп атайды. Сол сәтте видеода Сириядағы соғыс аймағынан қазақстандық әйелдер мен балаларды шығару сәті бейнеленген кадр көрсетіледі. «Аналитика» журналистері мұның алдын бұл операцияны бейбітшіліктің теңдессіз әрекеті деп бағалаған еді, ал қазір сарапшылардың бұдан қауіп-қатер көретіні жөніндегі пікірін берді. Мемлекет радикалдануды жою үшін ұрыс аймағынан қайтарылған адамдармен қалай жұмыс істеп жатқаны жөнінде ештеңе айтылмады.

«Аналитика» президент Тоқаевтың қылмыс жазасын қатаңдату тапсырмасы тақырыбын жалғастырды. Бұл бастама қазір парламентте қаралуда. Түрлі оқиғалардан, жолдағы көлік апаттарынан, браконьерлердің әрекеттерінен көрсетілген үзінділер көрсетіп және соған қарсы қолданылатын жаза – айыппұлды өсіру мен қылмыстық жауапкершілік туралы баяндады.

Жемқорлыққа қарсы күрес жұмыстарының негізі – қол астындағы қызметкерлері парамен ұсталған басшылардың міндетті түрде қызметінен кетуі. Президент Тоқаевтың осы мәлімдемесін жедел түсірім кадрларымен бейнеледі. Қазақстан телевизиясы үшін айтарлықтай батыл қадам. Бірнеше жыл бұрын президент сөзіне көрнекі видеоны қолдану ұсынылмайтын.

Келесі тақырып, яғни балабақшаларды лицензиялау да «Елде төтенше оқиға, не істейміз?» мамзұнында жалғасты. Бізге балабақшаларда болған оқиғалардан үзінді видеолар көрсетіп, оны қорқынышты музыкамен әрледі. Мұндай оқиғалар мемлекеттік те жекеменшік те балабақшаларда болып жатыр. Бұл материалдан да түсінікті, бірақ сюжет ортасына қарай тақырып күрт өзгеріп, журналист: «балабақшалардағы күш қолдану» туралы айтып, кенеттен: «Өскелең ұрпақты тәрбиелеу – тек бизнес ғана емес, жеке мәселе де» деді. Мұндағы жеке мәселенің не екенін де түсіндірмей, лицензиялау тақырыбы сияқты жабық қалдырады. «Қандай да бір минималды стандарттар мен сауалнама қажет» деп аяқталуы 11 минуттық сюжет үшін таңғалдырар қорытынды болды.

Келесі екі материал қайырымдылық тақырыбынан тұрады. «Ерекше адамдар» сюжеті кәсіп ашып, іс бастап, жетістікке жетіп, сонымен қатар басқаларға да жәрдем етіп жүрген қазақстандық мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналады. Кейіпкерлердің хикаясы мен келтірген мысалдары – керемет, ал сюжет құрылымы мен кадр сыртындағы мәтіні тым қарабайыр, мотивациялық тренингтер мен кеңестік газеттердің «мақсат қою керек», «кез келген жағдайда адам болып қалу керек» деген ұрандарынан аспайды.

Бағдарламаның келесі материалында өрттен кейін бет әлпетінен айырылған өзбекстандық Бахтиерге қазақстандықтардың қалай көмектесіп жатқан хикаясын баяндады. Волонтерлердің сәбиге көмегін көргенімізбен, сол волонтерлер туралы ештеңе де біле алмаймыз.

«7 күн», «Хабар»
Мемлекеттік телеарнаның қорытынды бағдарламасы Қазақстан тұңғыш президентінің Түркістанға сапарына арналған көлемді сюжеттен басталды. Түркістандағы құрылысты Нұр-Сұлтанмен салыстыруды барлық өңірлердің қатысып жатқанымен ғана емес, сонымен қатар визуалды түрде де байланыстырады. Назарбаев макет жанында тұрып, құрылыс барысын қадағалайды. Астанадағы құрылыс сияқты мұнда да қанша қаржы жұмсалғаны, о қаржының қайтарымы бола ма, болса, қалай қайтады, деген сияқты сұрақтарға жауап жоқ.

Екінші президент «7 күн» бағдарламасында да екінші болды. Тоқаев Ресейдің Омбы қаласында өткен XVI өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Материал тақырыбы Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда-саттықтың дамуына және ЕАЭО импортерлер мен экспортерлер мәселесін шешпейтініне арналды.

«7 күн» бағдарламасының екі сыни материалы ауылдарға қатысты екен. Үкімет фермерлерге қолдау көрсететінін айтқанымен өз міндеттемелерін орындамай отыр. Ауыл шаруашылығын дамытуға қолдау көрсетуге тиіс ҚазАГРО шығынға батып жатыр, реформа қажет. Сюжет кейіпкерлері – фермерлер мен сарапшылар мәселені егжей-тегжейлі сипаттады, бірақ материалдан сол мәселелерді қалай шешетіні түсініксіз қалды.

Студиядағы жүргізуші басқа бір мемлекеттік бағдарлама бойынша ауылдарға жаңадан қаржы құйылып жатқанын хабарлады. О қаржыны инфрақұрылым жүргізуге де жұмсайды. Бұған да қатысты көптен бері мәселе бар. Ауылдарда су жоқ, бұған Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі жағдай дәлел. Әйтсе де сюжетке сараптама жетіспеді. Қанша ауыл сусыз отыр, бұған дейін бөлінген қаржы қайда жұмсалған, енді бұл мәселені қалай шешеді?

«7 күн» де жалдамалы баспана тақырыбына назар аударыпты. Бұл материалды «Большие новости» бағдарламасының хикаялы сюжетімен салыстырсақ, онда «Хабар» эфирінде анықтамалық-позитивті сюжет шықты. Қандай бағдарлама екенін, кімдерге және қашан баспана берілетінін, 40 минутта құжат ресімделетінін айтты. Сюжет мазмұнына сенсек, мәселе туындаған күнде де о мәселе коммуналды қызметке қатысты болады.

Бағдарлама экстремизм туралы көлемді сюжетпен аяқталды. Сюжет өзегі Сириядан қайтарылған Аида Сарина есімді қыздың хикаясына арналыпты. Оны репатриантка деп атады. Ол өз мысалында, Сириядан қайтарылғандардан қауіп жоғын, оңалту жұмыстары жүргізіліп жатқанын айтады. Кадрдағы балалардың беті көлегейленген. Кенеттен материалда Нұр-Сұлтан тұрғыны пайда болып, діни астармен агрессия жасау тақырыбын қозғайды. Оның мұны қайдан білетіні және бұл неден байқалатыны туралы сұраққа жауап жоқ. Дінтанушылар конгрессінің өкілдері діни экстремизмен күресте медиасауатты дамыту қажетін айтады. Алайда, Сириядан қайтарылған әйелдер және балалармен қазір қалай жұмыс жүргізіліп жатқаны туралы сұраққа жауап болмады.

Apta, QAZAQSTAN
QAZAQSTAN телеарнасының апталық қорытынды бағдарламасы күтпеген тұстан, ҚР президентінің баспасөз-хатшысы Берік Уәлидің Facebook әлеуметтік желісіндегі постынан басталды. Ол постында БҰҰ Тоқаевтың Көкжайлау құрылысына тыйым салу шешімін қолдап, хат жолдағанын хабарлаған еді. Алайда бұл жаңалық қандай да бір бэкграундсыз шықты. Тыйым салу туралы шешім қабылданға дейін Көкжайлау құрылысына қарсы экобелсенділердің наразылықтары болғанын, оның неліктен маңызды екенін түсіндірмеді. Осылайша Тоқаев шешіміне не түрткі болғаны сол қалпы айтылмады.

Ал содан кейінгі тақырып – Тоқаевтың XVI өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысуы. Бұл сюжеттің алғысөзіне жүргізуші Жайна Сламбек екі минут арнады. Сонау Ресей империясы тұсындағы қазақ-орыс байланыстарынан бастады. Форум туралы сюжет басқа телеарналармен салыстырғанда, тілшілердің Омбы дүкендеріне барып, қазақстандық тауарларды іздеуімен ерекшеленді. Омбы дүкендерінде қазақстандық тауарлар бар, бірақ өте аз.

Форумнан кейін Тоқаевтың Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі мүшелерімен кездесуін хабарлап, сосын тұңғыш президент Назарбаевтың Түркістанға сапарына ойысты. Дроннан түсірілген кадрлары көп мен жергілікті тұрғындардың «таяуда рухани астанада барлығы да болады» деген шаттанған синхрондарына толы сюжет жасалыпты.

APTA авторлары мектеп мәселесіне үлкен сюжет арнады. Бұған Тоқаевтың астанадағы мектептердің біріне барғаны, үш ауысымды мектептер мәселесін көтеріп, мұны қалай шешетіні туралы айтқаны түрткі болыпты. Материалда оқушылардың, ата-аналар мен мектеп мұғалімдерінің де пікірі бар. Мемлекет енді білім саласындағы мәселелерді шешу үшін жеке кәсіпкерлерді тартпақ.

Тағы бір сюжет — Алға қаласынан жасалған репортаж. КСРО заманында бұл жер фосфорит өндірісінің орталығы болса, бүгінде елес-қалаға айналған. Сюжетте қаланың мүшкіл халі, зиянды қалдық туралы көп дерек бар, бірақ нақты түзілген тізбегінің және кейіпкерлер хикаясының жоқтығынан сюжет мақсаты түсініксіз.

Айта кетсек, «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналардың апталық қорытынды бағдарламаларына шолуын апта сайын жариялайды.

Жәнібек Нұрыш

Қазан – 2019. Қазақстан, Тәжікстан және Өзбекстандағы танымал тақырыптар

Жәнібек Нұрыш
-
0
Қазан – 2019. Қазақстан, Тәжікстан және Өзбекстандағы танымал тақырыптар

Қазақстанда жұртты сүйсінткен 1-сынып оқушылары, Өзбекстанда электрбустар сынағы, Тәжікстанда сүйісіп-өбісуге қарсы күрес. «Жаңа репортер» қазан айындағы ең танымал тақырыптардың рейтингін жасады. Рейтинг MediaMetrics.ru сервисінің деректері негізінде дайындалды.

Қазақстан

Қазақстанда қазан айының ең көп талқыланған тақырыбы – әнші Любовь Башоркинаның хикаясы болды. Кезінде әлемді аралап, гастролге шығып, өнер көрсеткен ол кейін барлық мүлкін сатып, асырап алған ұлының еміне жұмсайды. Баспанасыз қалған әйел 17 жыл қарттар үйінде тұрып, о мекеме жабылған соң, қоныстанушыларының бәрі далада қалыпты.

Рейтингтегі 15 жаңалықтың төртеуі Қазақстаннан тыс оқиғаларға құрылған. Бұл төрт жаңалық: Miss Tourism World сұлулық байқауына Тәжікстаннан қатысқан арудың бикиниде сахнаға шығудан бас тартуы, Владимир Познердің АҚШ-тағы дәрісі кезінде әзірбайжандық студенттің онымен сөз таластыруы, Норвегия тұрғынының жылқы етін жегені үшін сынға ілінуі және «The Люди» (Мәскеу) YouTube-арнасы негізін қалаушысының Солтүстік Корея өмірінен фильм түсіруі туралы болды.

Қазанның ТОП-15 тізіміне қазақ тілінде үш жаңалық енді. Ұстаздар мерекесінде əн айтып, ерекше харизмасымен жұртты сүйсіндірген Айасыл мен Сәбинаның видеосын қазнеттегілер жылы қабылдады. Танымал актер Қуандық Шәкіржанов екі ер адамның жалаңаш жатқан видеосына өзінің суретін қосып қойғандардың үстінен арыз жазды. Қазақстанның Тұңғыш президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Хабар» телеарнасына берген сұхбатында Нұр-Сұлтан қаласын «елдің ең қазақи қаласы» деп атады.

Тұңғыш президентті орыс тілінде де талқылады – Елбасының баспасөз-хатшысы Айдос Үкібай Twitter-аккаунтында Нұрсұлтан Әбішұлының фитнес-трекерінен алынған скриншотты жариялады.

Қазақстандағы мегаполис тұрғындарының басқа өңірлерге қоныс аудару бағдарламасы да танымал жаңалықтардың біріне айналды. Мұнда Нұр-Сұлтаннан Екібастұзға қоныс аударған 55 отбасы туралы ақпарат көп талқыланыпты.

Қазанда ең көп талқыланған 15 тақырыптың бесеуі дау-дамай, түрлі жанжал мен оқыс оқиғаларға арналған: Алексей Чумаков Нұр-Сұлтан қаласындағы концертіне көңілі толмаған көрермендеріне билет ақшасын қайтарды (келушілердің сахна алдына шығып билеуі залдағы бірінші қатарда отырған көрермендердің ашуын тудырды), Арменияның travel-блоггері Қазақстанға саяхаттау барысында қандай қиындықтарға кездескенін айтып берді, SuperStarKZ тележобасының бірінші маусым финалисті Роман Ким сахнадан неліктен кеткенін айтты. Оның сахнадан кетуіне шоу-бизнестің көлеңкелі тұстары себеп екен. Нұр-Сұлтанда автокөлік қағып кеткен жасөспірім төсекке таңылса, Атырауда жаңа туған сәби мұздатқыш камераға салып, өлтірген.

Рейтингтегі жаңалықтардың барлығы қысқа ақпарат форматында жазылған.

Тәжікстан

Қазақстанмен салыстырғанда Өзбекстанда да, Тәжікстанда да ел президенттері туралы көп талқыланыпты. Рейтингтегі 15 жаңалықтың алтауы Тәжікстан президенті мен оның отбасына қатысты екен. Бұл алты жаңалықтың үшеуі тәжік тілінде жарияланған.

Сонымен, қазанда тәжікстандықтарды президенттің 21 жастағы ұлының жаңа қызметке, яғни «Талко кабель» кабель шығару зауыты директорының орынбасары лауазымына тағайындалуы, Эмомали Рахмонның әлемдегі ең ықпалды мұсылмандар тізіміне енуі, ҚР президенті жанындағы стратегиялық зерттеулер орталығы директорының бірінші орынбасары мен Тәжікстан Республикасының Екатеринбургтегі Бас консулының тағайындалуы, президенттің «Әл-Жазира» телеарнасы тілшісіне сұхбаты және Конституцияның 25 жылдығына орай президенттің ең ауқымды рақымшылық жасауды ұсынғаны (бұл рақымшылық 20 мың жазасын өтеушіні қамтиды) қызықтырыпты.

Тізімдегі тағы басқа саяси жаңалықтардың қатарында Ресейдің кеден органдарымен ынтымақтастық жөніндегі келісім де бар. Бұл ақпаратты Тәжікстан тұрғындары жиі бөлісіпті.

Қазанның ТОП-15 тізіміне Тәжікстан тұрғындарының неліктен Өзбекстан арқылы ұшатынын және жалпы Тәжікстан авиациясының қандай жағдайда екенін зерттеген сараптамалық материал да енген.

Әлемге әйгілі ресейлік палуан Хабиб Нурмагомедов Тәжікстан тұрғындарын тек спорттағы жетістіктерімен ғана қуантпайды. Хабиб спортшының тәжік тілін қайдан үйренгені жайындағы жаңалық та қазандағы ең көп талқыланған тақырыптар тізіміне кірді.

Қазанда ең көп талқыланған 15 тақырыптың алтауы сот процесстеріне, оқыс оқиғалар мен жанжалдарға арналыпты. Бірінші курс студенті Дилмурод Фозиловтың өліміне қатысты жаңа деректер шықты, Сот «Султони Кабир» астаналық базары қожайынының ұлына қатысты үкімді қатаңдатып, адам өлімімен аяқталған жол-көлік оқиғасын жасағаны үшін оны 10 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесті. Тәжікстандағы университет декандарының бірі пара алғаны үшін тұтқындалса, тәжік құқыққорғаушылары интим видеосы желіге таралған белсендіні қорғап жатыр, Мәскеу түбінде Ресейде 10 жылдан астам уақыт жұмыс істейтін Тәжікстан азаматын полицей ұрып-соққан, ал тәжік таксистері «автокөлік ішінде сүйісіп, өбісумен күрес» мақсатында автокөліктерінің салонына мұндай әрекетке тыйым салатын белгі жапсырыпты.

Өзбекстан

Қазанда Өзбекстан тұрғындары автокөлік жайын жиі талқылады. Рейтингке енген 15 жаңалықтың үшеуі осы тақырыпқа арналады. Ташкентте Беларусь елінде шығарылған электрбустарды сынақтан өткізіп жатыр. Соған мініп, қатынаған жолаушылар көліктің жайлы жүрісін, ыңғайлы салонын, қуатты салқындатқыштарын мақтайды, ал өндірушілері көліктің үнемді екенін әрі экологияға зиян келтірмейтінін айтады. «Газеты.uz» тілшісінің  автобус кондукторы жұмысына орналасып, қызық тәжірибе жасағаны да көп талқыланған. Ол бұл бизнесте жемқорлық бар-жоғын, сату жоспары неліктен қажет екенін, барлық кемшілікке автобус жүргізушілерін кінәлаған дұрыс не бұрыс екенін кондуктор рөлінде анықтапты. Тағы бір жаңалық ескі көлікті жаңасына алмастыру бағдарламасын егжей-тегжейлі баяндайды.

Өзбекстан тұрғындары қазанда аптап ыстықтан құтылса да олардың ауа райы болжамына қызығушылығы әсте басылмады. Рейтингтегі 15 жаңалықтың екеуі ауа райы болжамын хабарлайды.

Тосын болса да қазан айында Өзбекстанда да дау-жанжал, қайғылы оқиғалар мен оқыс оқиғалар көп талқыланыпты. Рейтингтегі 15 жаңалықтың алтауына: Юнусабадта балаларды көлік қағуы, Ережесіз жекпе-жек шебері Бекзод Нурматовтың өлімі, екі жасар сәбидің төртінші қабаттан құлап көз жұмуы, таксистердің Янгиюль аудандық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасы бастығының орынбасарын жазалауды талап етуі (Усмон Замонов делінетін кісі дауысының янгиюлдік таксистерді қорлайтын сөздері жазылған аудиожазба желіге тарап кетті), әнші Джахонгир Атаджановтың лицензиясын ерсі қылығы үшін алып қоюы (Қасиетті Рамазан айында өнер көрсеткен әншінің үстіне доллар жаудырады) және Ресейде тұратын өзбек отбасының қайғылы оқиғасы (мас әке өзінің бір жасар қызын абайсызда өлтіріп қойған) еніпті.

Рейтингтегі қалған төрт жаңалық әртүрлі болғанымен, маңызды да қызық тақырыптарға, атап айтқанда: кәсіпкер Зафар Хашимовтың қосымша құн салығын төмендету бағаға қалай ықпал ететіні туралы пайымына, АҚШ сауда министрінің Өзбекстанды ЕАЭО-қа кіруден сақтандыру туралы мәлімдемесіне қатысты Ресей премьер-министрінің жауабына, Өзбекстан президентінің жұбайы мен қызының Хиуаға барғанына, Ташкенттің Юнусабад ауданындағы жаңа және ескі есептеуіштердің жұмысын мамандардың салыстыруына арналыпты.

Қазан айында Өзбекстанның ТОП-15 тізіміне енген жаңалықтардың барлығы да орыс тілінде жарияланған.

Ең көп оқылып, ең көп талқыланған жаңалықтар рейтингі – тұрақты айдарымыз. Қыркүйектегі танымал танымал тақырыптарды мына шолудан оқыңыз.

Жәнібек Нұрыш

Тоқаев, Алматы және әлеумет. 28 қазан – 3 қараша қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Тоқаев, Алматы және әлеумет. 28 қазан – 3 қараша қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Бұл аптада телеарналардың барлығы дерлік апталық қорытынды бағдарламаларының жарты бөлігін Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа арнады. Ол Алматы қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өткізіп, қалаға қатысты ондаған мәселені күн тәртібіне шығарды. Кешегі сенбі-жексенбіде қазақстандық телеарналар да апталық бағдарламасын сол Тоқаев айтқан мәселелерден бастады. Телеарналардың эфиріне қарасақ, бұл аптаны «саясаттан ада апта» деп атауға да болатындай. Тек КТК телеарнасы ғана президент алматылықтардың өмірін жақсартатын мұндай мәлімдемелерді неліктен жасады, деген сауал қойыпты. Ал қалғаны, тіпті «Хабар» да тек әлеуметтік мәселелерді көтерді.
Мониторингімізге дәстүрлі түрде КТК, «Еуразия бірінші арнасы», «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды ақпараттық бағдарламалары енді.

«Большие новости», КТК
Қасым-Жомарт Тоқаев Алматыға сапарында Алматы қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өткізіп, Көкжайлау шатқалында тау шаңғы курортының құрылысына тыйым салды. «Большие новости» бағдарламасы да осы тақырыптан басталды. Студия жүргізушілері Тоқаев кеңесін ұзынсонар сюжетпен емес, видео және президенттің ең маңызды сөздерінен тұратын синхрондармен қысқа да нұсқа баяндады. Тоқаевтың тапсырмасы және оның айтқандарына қатысты саясаттанушылар Досым Сатпаев пен Максим Казначеев пікір білдіріп отырды.

Президент тапсырмаларының бірі – масаң күйде автокөлік жүргізгендерге жазаны қатаңдату. Бұл туралы жеке сюжет көрсетті. Тілші мәселені барлық жағынан қамтып, тіпті сараптама кабинетіне де кіріп шықты. Бір стақан квас ішкен адамның көрсеткіші 0,8 промилле болады екен. Қазір 0,5 промиллеге рұқсат етілсе, алдағы уақытта тіпті «нөлдік промиллені» енгізгелі жатыр. Сюжетте масаң күйде көлік басқарудың үрейлі салдарын баяндайтын кадрларды көрсетіп, сарапшылардың 0 промиллені неліктен енгізуге болмайтыны және масаң күйде көлік жүргізгендерге қатаң жазаның қалай асыра пайдаланылуы мүмкін екені туралы пікірлерін берді. Айтпақшы, бір стақан квас ішкен соң 20 минуттан кейін өлшеуіш құралдағы көрсеткіш қайта 0 промиллеге түседі.

Бұл аптада қорықшы Ерлан Нұрғалиевтің өліміне қатысты сот отырысы басталды. Тергеу дерегінше, браконьерді атып өлтірген. Материал толымды жасалып, баланс сақталыпты. Толымды шыққаны соншалық, тіпті тілші сюжетінде браконьерлік қаншалықты табысты екенін де айтып, дәлел ретінде түрлі цифрларды келтірді. Ал қорықшылардың автокөлігі ескі екенін, оларға заң бұзушыларды атуына тыйым салынғанын да атап өтті. Браконьерлікке жарнама сюжет десе де болатындай-ақ. Бірақ, шынтуайтына келгенде, жан түршігерлік деректерге толы сюжет. Ахуалды түзету үшін ұсталған браконьерлерге салынатын айыппұлдың үштен бірін қорықшыларға беру жайы талқыланып талқыланып жатқанын айтуды ұмытпады.

Қазақстан ауылдарындағы нашар интернет туралы сюжетті әзірлеуге шенеуніктердің «бәрін де интернетке қосып жатырмыз, көп жерде интернет байланысы бар» деп, есеп беруі түрткі болған. Шынтуайтына келгенде, ауыл-ауылдардағы интернет сөз жүзінде бар екен. Мысалы, астанадан 60 шақырым қашықтағы Сары-Оба ауылында интернет болғанымен, жергілікті поштадағылар интернет байланысы үнемі үзіліп қала беретінін айтты. Осы тұста шенеуніктердің өзінен қандай да бір пікір алғанда болар еді. Бірақ, шенеуніктердің пікірі жоқ. Тек Мәжілістің мінберіндегі есеп қана бар.

Есесіне, IT-мамандар бар мәселе неден туындап отырғанын түсіндірді. Сондай-ақ, сюжетте қызық деректер мен жақсы хикаялар жетерлік. Мысалы, Петропавловсктен 10 шақырымда тұратын ауыл адамдарының өмірі. Олар интернет тұрмақ, жай ғана ұялы байланысқа шығу үшін үйлерінің шатырына шығады екен. Ал Ақкөл қаласында интернетке қосылудан бөлек, әрбір бағананың жанына барып, ұялы телефонды қуаттап алуға болады.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
«Аналитика» бағдарламасы президент Тоқаевтың Алматы қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңесіне арналған көлемді сюжеттен басталды. Бізге Тоқаевтың алматылық екенін үш рет: жүргізуші кіріспесінде, президенттің өз сөзінде және журналист кадр сыртынан айтты. Осылайша, жерлестерінің ескертуі мемлекет басшысының назарынан тыс қалмайтынын жеткізді. Материалда алматылықтардың азаматтық белсенділігі де бірнеше рет қайталанды. Бірақ, пікір берушілер ретінде тек эколог Мэлс Елеусізов пен  тұрғындар ғана таңдалыпты.

Қазақстанда тұрғын үй реформасы таяп келеді. Журналист пәтер иелері кооперативінің мүлік иелерінің бірлестігінен қандай айырмасы барын түсіндірді. Біріншісінен екіншісіне өтуге 3 жыл уақыт берілген. Заң жобасы әлі қаралып жатыр, сондықтан да туындаған сауал көп. Кооперативтен бірлестікке өткен жағдайда аз төлейміз бе, көп төлейміз бе? Міне, осы негізгі сұраққа әлі жауап жоқ. Материалда реформаны бастаушыларды сөйлеткенімен, үй тұрғындарына да, кооператив қызметкерлеріне де де сөз бермепті. Есесіне, сюжетке «Большой Лебовски» фильміндегі басын унитазға батырып жатып, ақшасын талап ететін үзіндіні қосқан. «Шын өмірде сот арқылы жауапкершілікке тартады» деген журналист осылайша «Аналитика» бағдарламасына алынатын фильм үзінділерінің көпке түсініксіз принциппен таңдалатынын тағы да бір дәлелдеді.

«Аналитика» бағдарламасы да КТК сияқты ауылдарды цифрландыру тақырыбын көтерді. Журналист ауылдардағы цифрландыруды бағамдау үшін астанадан 60 шақырым емес, 200 шақырым қашықттағы ауылдарға барып, сонда қандай интернет барын көрсетті. Ондағы мектепте интернетке қосылған бірнеше компьютер бар екен. Мектеп мұғалімдері электронды күнделікті толтыру үшін сол компьютерлерге кезекке тұрады. Бұрын сол үшін аудан орталығына қатынаған екен. Ата-аналар балаларының оқу үлгерімін онлайн бақыламайды, стационар телефонға хабарласады. Сюжет ауыл тұрғындарының ұялы телефондарын қалаға барғанда ғана қосатыны, ал селфидің не екенін теледидардан естіп-білгенін айтатын синхрондарымен қызық шыққан. Ал шенеуніктер электронды күнделіктің міндетті емесін айтады. Сюжеттен интернетсіз де өмір сүруге болады-ау, деген ой байқалады. Тек, цифрландыру есептерінде цифрлар мен шын мәнісіндегі жағдай ғана бір-бірімен еш үйлеспейді. Бірақ, «Еуразия бірінші арнасы» да күмәнді есеп тапсырған Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінен пікір алмапты.

Бағдарлама бір жыл бұрын облыс орталығы атанып, бүгінде қарқынды құрылыс алаңына айналған Түркістан қаласы туралы сюжетпен аяқталды. «Аналитика» бағдарламасының шеф-редакторы құрылыс алаңына барып, әуеде қалықтаған шәйнек фонтанының жанынан стендап жазып, қала әкімі Рашид Аюповтан сұхбат алыпты. Қала әкімінің Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне алғаш келген оқиғасы журналистерді шабыттандырғаны соншалық, олар тіпті кішкентай баланың үлкен қақпаға жақындаған сәтін видеоға түсіріп, өткен оқиғаның қойылымын жасады. Сюжетте дронмен түсірілген әдемі кадрлар өте көп, тіпті солған шөптердің жасыл көкке айналған сәттері да бар. Мұндай суретті осыдан 19 жыл бұрын, Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойында да көрсеткен еді. Әйткенмен, журналист сюжетінде кадр сыртынан түркістандықтардың нені қалайтынын, нені күтетінін бірнеше рет айтқанымен, қалалықтардың үні еш естілмеді.

«7 күн», «Хабар»
Күткеніміздей «Хабар» да эфирін Тоқаевтың Алматыға сапарынан бастады. Мұнысын, «… өйткені, Алматы – еліміздің айнасы, Қазақстанның барлық басқа қалаларына тән мәселелер осында көрініс табады» деп түсіндіріп өтті.

Сюжетте Тоқаев айтқан проблеманың барлығы еніпті: индустриалды аймақты дамыту, таудағы қоқысты шығару, Көктөбедегі ағаш көшеттерін қараусыз қалуы, алма бақтарының жойылуы, шетелдіктерді міндетті тіркеу, мектептер мен балабақшалардың шектен тыс толуы, ауруханалар мен емханалардың жетіспеуі, мердігерлердің жұмысын қадағалау, трамвайлар парктерін жаңарту, көлік тығындары, сусыз отырған 23 шағынаудан, жатақханаларда орын жетіспеуі, жұмыссыздық, қылмыстың өршуі, Алматы метросының болашағы.
Тілші жер асты жолында костюм киген әлдебір азаматтан пікір алып, одан метроның дамуы туралы сұрады. О азаматтың аты-жөнін титрда көрсетпеген соң, кім екенін, метро туралы қайдан ғана көп білетінін со күйі біле алмадық.

Президент церебралды сал ауруына шалдыққан балаларды оңалту орталығына барғанын көрсеткенде сондағы балалардың бетін көлегейлеп, жаппады. Ата-аналары рұқсат еткен күнде де бұл даулы жайт, өйткені, о балалар есейгеннен кейін өздерін сол кезде камераға түсіруге рұқсат еткенін құптай ма, жоқ па, о жағын әзірге білмейміз.

Содан кейін бағдарлама авторлары Алматының мәселесінен аймақтардың мәселесіне ойысты. Шын мәнісінде, барлығын түсініксіз қойыртпаққа айналдырды. Үйлердің құрылысынан бастап (жеті жыл бұрын Қарағандыда құлаған үйдің оқиғасын еске алды) кенеттен жолдардың мәселесіне өтті. Бұл бөлігі азды-кем ұғынықты болғанымен де, екі тақырыпты неліктен бір материалға біріктіргені түсініксіз күйінде қалды.

Егер бір кемшілігі болмағанда, зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын пайдалану туралы сюжет егжей-тегжейлі әрі толымды шығар ма еді?! Тілші Қаржы министрлігінің бұл мүмкіндікті айлық кірісі 670 мың теңгеден асатындар, яғни қазақстандықтардың тек 0,9 пайызы ғана пайдаланатынын айтқан ұсынысын сынға алды. Заңгерлер де, қаржыгерлер де, шенеуніктер де пікір берді. БЖЗҚ қаржысының басқарылуы адамдарға неліктен ұнамайтынын да айтты. Бірақ, сол адамдарға, яғни болашақ зейнеткерлерге сөз бермеді.

«Хабар» да бұл аптада Түркістан туралы сюжет көрсетіп, онда «зиярат туризміне» және аймақтағы жалпы туризм дамуына мән беріпті. Материал Travel to Turkestan жарнама ролигіне ұқсапты. Есесіне, қарапайым адамды сөйлеткен. Қаланың қарт тұрғыны осы қалада туғанын да, осында өмір сүргенін де мақтан тұтатынын айтады. Сюжет те адамдарға арналған: тіпті экскурсоводтан Түркістанға келетін туристерді не қызықтыратынын да сұрапты.

Apta, QAZAQSTAN
Соңғы кездері эфир басын президентке арнайтын Apta бағдарламасы бұ жолы Тоқаевтан басталмаса, біртүрлі көрінер-ақ еді. Міне, тосын жаңалық. Осы аптаның Apta-сы тікелей Тоқаевтан емес, Алматыдағы трамвай тарихынан (президент Алматы қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңесте көліктің осы түрі жойылуын сынға алғанын білеміз) басталды. Осылайша, ең алдымен трамвайдың тарихын, Еуропадағы трамвайға қалай көңіл бөлетінін айта келіп, сосын барып президентке өтті.

Бұл блоктың басты кемшілігі – Көкжайлау таңғы шаңғы курортына салынған тыйымды хабарлағанда бэкграундтың болмауы. Бұған мемлекеттік телеарналар экобелсенділердің Көкжайлау құрылысына қатысты наразылығын алдын да елеп-ескере қоймағанын қосыңыз. Нәтижесінде, тақырыптан бейхабар көрерменнің Көкжайлауда кім қандай құрылыс салмақ болғанын, оған неліктен тыйым салынғанын түсінуі қиынға соғады, тіпті тақырыпты ұға алмайды.

Алматы мен қала маңындағы елдімекендерді байланыстыратын электропойыз жүргізу жоспарына арналған сюжетте тұрғындардың жақсы-жақсы пікірлері бар. Бұл материал да президент тапсырмаларының бірін қамтиды. Сюжетте адамдардың да, әкімдіктегілердің де пікірі қамтылған. Бірақ, нақтылық аз. Электропойыз қатынайтын болса, нақты қашан іске қосылатынын тілші сауал күйінде стендапында айтады. Жалпы тілші стендапында көп сауал қояды, о сауалдарды көрерменге бағыттамай, сюжетінде жауап бергені ұтымды болар-ақ еді.

Медбикелерді, санитарлар мен әлеуметтік қызметкерлердің аз жалақысы туралы сюжетте тартымды хикаялар, қызық деректер бар. Құрылымы да жақсы. Бірақ, мәселесін баяндаған сол қызметкерлерге жауап беретін салалық министрліктің пікірі жоқ.
Келесі бір сюжет Орал қаласы маңындағы саяжай тұрғындарының мәселесін күйттейді. О адамдар не суы, не газы, не жарығы, не жолы жоқ жағдайда өмір сүріп жатыр. Бірақ, кадрдегі сол отбасы балаларының бет-жүзі жабылмаған.

Айта кетсек, «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналардың апталық қорытынды бағдарламаларына мониторингін тұрақты түрде апта сайын жариялайды.

Жәнібек Нұрыш

Латын әліпбиі, фрак киген Назарбаев. 20-27 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Латын әліпбиі, фрак киген Назарбаев. 20-27 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Өткен аптаның қорытынды жаңалықтар бағдарламасында айтарлықтай шулы оқиғалар аз болды. Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында митингке шығу әрекеттері болғанымен, бұл туралы КТК телеарнасы ғана көрсетті, онда да қысқа айтып өтті. Телеарнаның көбі дерлік қазақ әліпбиін латын қарпіне көшірудің сиырқұйымшақтанған жайын назарға алды. «Мемлекеттік» телеарналардың барлығы да Елбасының Жапонияға барып, императорды ұлықтау рәсіміне қатысқанын көрсетті. Бұл де бекер емес, әрі ресми, әрі әдемі кадрлар мен қызық деректерге толы оқиға. Әйткенмен де мұндай әдемі кадрларды түсіруге барлық телеарнаның журналистерін бірдей президент пулына қоспағанға ұқсайды.

Аптаның «эксклюзив» материалдары мен тақырыптары ұтымды-ақ. Артық салмақтан зәрезап болған жасөспірімдерден бастап қазақстандық экологтарды да, шекара маңындағы ауыл тұрғындарының мәселесін де қамтыды. Апталық мониторингке КТК, «Хабар», «Еуразия бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды бағдарламалары енді.

«Большие новости», КТК
Бұл аптада КТК телеарнасын сынға ала қоятындай себеп те жоқ.

Бағдарлама өткен сенбіде Алматы мен астанада өтпек болған рұқсат етілмеген митинг жайында қысқа, бірақ мейлінше толымды ақпаратпен басталды.

Келесі блок Тұңғыш президенттің өкілеттігін кеңейту жайына, кім кімді қандай лауазымға тағайындайтыны, соңғы сөзді кім айтатыны жайын түсіндіру барысында шатасқан шенеуніктердің түсіндіру жұмыстарына арналды. Бұл жайында тұтас сюжет жасамағанымен де жақсы әрі ұғынықты жеткізе білді.

Қазақ әліпбиін латын қарпіне көшіру сюжеті өте қызық әрі толымды. Материал авторлары бұған қатысты оқиғаларды да еске түсіріп, көрнекі графика жасап, соңғы нұсқаны сынға алған сарапшыны да кейіпкерді де сөйлеткен. Шынтуайтына келгенде, о кейіпкердің дәйектері аздап біртүрлі. Ол қазақ сөздерін ағылшын тілі мәнерімен дыбыстады (шетелдіктердің қазақша жазуларды түсінбейтіні мазаласа керек, бірақ бұл маңызды ма еді?!), бірақ әркімнің де өз пікірін білдіруіне құқы бар.

Бағдарлама авторлары Сириядан елге жеткізілген қазақстандықтардың соты туралы қиын тақырыптың сюжетін асқан жауапкершілікпен жасапты. Елге қайтарылғандар қайбір жылдары ДАИШ тыйым салынған ұйымының қатарына қосылу үшін елден кеткен. Сот залында фотовидео түсірім жасауға рұқсат етіліпті, сондықтан да сотталушылар да қосулы камера алдында жауап берді (яғни, олардың да көзқарасы көрсетілді). Ал Отанға оралған әйелдер мен балалардың бет-жүзі мұқият жабылыпты.

Балалар мен жасөспірімдердің артық салмағы туралы сюжет де тәп-тәуір жасалған. Жарты жылда 16 килограмм салмақ тастаған басты кейіпкер баланың бет-жүзін көлегейлемеді. О бала да оның анасы да мықты екен: салауатты тамақтана бастағаннан кейін нәтижеге жетіп отыр. Мұндай жағдайда баланың бет-жүзін жабудың қажеті не?!

Кадрда қуанып, тамсанып гамбургер жеген балалардың көлегейленбеген бет-жүзі көрсетілген сәттер болды. Бұл видеолардың қайда түсірілгені түсініксіз, бәлкім мұрағаттағы кадрлар ма екен?! Әлеуметтік роликтен алынған кадрлар шығар, бірақ бұл туралы титр жазуы болмады. Бәлкім, Қазақстанда түсірді, онда бұл сыныптастарының кадрдағы баланы «сенің түріңді семіздер туралы сюжетте көрсетті» деп мазақтауына бір себеп болғалы тұр. Есесіне сюжет авторы креативті стендап жасаған. Ол стендапын қисық айнада өзін түр-тұлғасы сымбатты, биік бойлы ететін сәттен бастап толық та талпақ қалыпқа айналғанын көрсетті.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» апталық қорытынды бағдарламасын Назарбаевтың Жапонияға, императорды ұлықтау рәсіміне қатысуға барғаны туралы қызық сюжеттен бастады. Авторлар «ұлықтау» дегеніміздің не екенін түсіндірмеді. Әйткенмен, материал танымдық мазмұнда жасалып, әдемі кадрларға толы болған: жапон дәстүрі хақында молынан баяндап, императорлардың костюмін және тұңғыш президенттің киімін көрсетті (оған фрак жарасады екен). Токиода Назарбаев Зеленскиймен кездесті (қызық), Трамп ұлықтау рәсіміне келмеді (бұл да қызық). Бір кішігірім ескерту: Назарбаевқа Жапонияның ең мәртебелі университеттерінің бірі Цукуба университетінің құрметті докторы деген ғылыми атағын берді. Осыған қатысты көп сұрақ туындайды. Мұндай ғылыми атақты алуға бола ма, не үшін, қай сала бойынша берді, әлде бұл атақ ешқандай мән-мағынасыз, жай беріле сала ма? Оның бұған дейін мұндай құрметті атақтары көп емес пе еді? Сауал көп, жауап аз.

Беларусь Республикасының президенті Александр Лукашенконің Нұр-Сұлтан қаласына сапары туралы сюжеттен кейін де біраз сұрақ туындады. Екі ел кәсіпкерлерінің бизнес-форумы өтті. Автор бизнес-форумнан мәселелер мен өсу-даму турасында баяндауға жанын салып кірісіп кеткені соншалық, ең маңызды сұрақтарға жауап бермеді. Мәселен, Беларусь еліне экспортымыз 14%-ке төмендеген. Неліктен? Ал беларусь елінен келетін импорты 4,5%-ке өскен. Ненің есебінен? Бизнес-форумда 75 млн доллардың келісімшарттарына қол қойылды. Бұл аз ба, көп пе? Лукашенко Минскке мұнай, мұнай өнімдері, мақта мен металл қажет екенін айтты. Ал бізге Беларусь елінен не керек? Қандай көлемде керек? Бұл сауалдарға жауап жоқ.

Білім саласындағы мәселелерді топтастырған үлкен сюжетті жасауға Көкшетау қаласындағы тарих пәні мұғалімінің даулы сұхбаты себеп болыпты. Бірақ, сюжеттен мұғалімнің нақты не шағым айтқаны сол күйі түсініксіз. Авторлардың ойынша, көрерменнің  бәрі де о видеоны көріп алған. Одан тек принтер туралы үзіндісі ғана еніпті (бір принтер 45 мың теңге тұрады, мұғалімнің оны сатып алуына шамасы жетпейді, бірақ сатып алуына тура келеді. Онда неліктен мұғалім сатып алады, принтерсіз еш мүмкін емес пе?). Жалпы айтқанда бұл сюжетке бэкграунд жетіспеді.

Сириядан қайтарылған қазақстандықтарды соттап жатқаны туралы сюжет толымды әрі тәуір шыққан. Журналистер өте-мөте салалық тақырыпта сөйлейтін арабтанушы-сарапшыны тауып, «мұндай адамдарды неліктен елге қайтарып жатыр» деген сауалға жауап алыпты. (аздаған спойлер: біз кейін оларды әлемнің түкпір-түкпіріндегі түрмелерінен таппас үшін қайтарып жатыр екенбіз).

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
«Аналитика» бағдарлама басында өткен аптаның тақырыбын пісіріпті. Бензин бағасы (акциздерді көтермейді) мен ет бағасы туралы айтты. Тілші бір бұзауды өсіріп, оны бордақылаудың қаншаға түсетіні, бұдан фермер неше теңге табыс табатыныны туралы тыңғылықты есептеу жасапты. Сюжетте фермер де, мемлекеттік орган өкілдері, сатушылар мен тұтынушылар да бар. Бірақ, ақыр соңында шетелден ет жеткізушілерді еш қисынсыз көрсетіп, бірақ тақырыпты жалғастырып ештеңе айтпады.

Бағдарламаның бұл эфирінде дайджест тақырыптар көп шықты. Аптаның тақырыптары: жемқорлық қылмыстар, браконьерлерді тұтқындау, Алматыдағы су құбырының жарылуы, Нұр-Сұлтанда апатты үйлерді сүріп тастау, сауда үйінің еденіне төселген құлпытас плиткалары, Тоқаевтың тіл мамандарына латын әліпбиіне көшу жайындағы тапсырмалары және тағы басқа тақырыптар туралы видеолар мен пікірлерді жинапты.

Бағдарлама журналистері масаң күйде көлік басқарған жүргізушілердің себебінен болатын жол апаттары, кофені стақандарға емес, өздерінің саптыаяқтарына құйып беруді өтінетін, тістерін тіс пастасымен емес, эфир майлары араласқан ақ топырақпен жуатын экобелсенділер туралы да ақпарат жинапты. Бірақ, бұл деталдардың барлығы да тақырыпқа назар аударту үшін жасалғанға ұқсайды: сюжетте қоқыс сұрыптаудың соны өңдеуге қандай пайдасы барын, өңделген қоқыстан жасалған тауар бағасы қалай арзандайтынын дәлелімен көрсетіп, және мұның экологиялық мәселелерді шешуге қалай әсер ететінін әңгімеледі.

Тұтастай алғанда кейбір тақырыптардың өзектілігіне қарамастан, бағдарлама өте қызықсыз шықты.

Apta, QAZAQSTAN
Apta бағдарламасы авторларының пайымдауынша, аптаның ең басты жаңалығы: Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың халық жазушысы Әбдіжамал Нұрпейісовтің 95 жасқа толған мерейтойы қарсаңында оған «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын беруі болды.

Ал Лукашенконың Қазақстанға іссапары туралы материалдағы іліп аларлық бір дүние – президенттер брифинг беретін залды қалай дайындағаны. Қалғанының барлығы жай ғана телевизиялық «паркет».

Қасым-Жомарт Тоқаевтың құқыққорғаушы Айман Омаровамен кездескен ақпаратын Ақорданың сайтында жарияланған фотосуреттерді экранға шығарып, диктор сөзімен оқыды. Журналистер бұл тақырыпты Айман Омарованың кездесуден кейін Facebookтегі парақшасында тікелей эфирге шығып, кездесу туралы айтқан видеосын қосып, жандандыруына болар еді. Өйткені, кездесуде ҚР Қылмыстық кодексінің 130 және 174 баптарын декриминализациялау туралы айтылды, тікелей эфирде де соны айтты. Қазіргі таңда журналистердің қызметіне қатысты кедергі туындатып отырған аса даулы баптар. Сонымен бағдарлама авторлары әлеуметтік желі видеоларын принципті түрде қолданбай ма екен (неліктен?), әлде тікелей эфир туралы білмеді ме (мұнысы қызық екен).

Бағдарлама әрмен қарай тағы Тоқаевпен жалғасты («7 күн» жетіліп, Apta эфирі «7 күн» бағдарламасына айналып бара ма) – қазіргі президенттің рейтингі туралы пропаганда сюжетті қазақстандықтардың екінші президент қақындағы мақтауымен толтырды.

Бағдарламада тағы бір министрмен сұхбат шықты: өткен эфирде ауыл шаруашылығы министрімен әңгімелессе, бұл жолы Білім және ғылым министрімен сұхбат құрды. Министр аз сөйлеп, бағдарлама жүргізуші эмоциялы қалыптағы сөздерімен көсілді.

Сосын әлеуметтік тақырыпқа ойысты. Астананы табиғи газға әлі күнге қоса алмай отыр. Мұнда да ньюсмейкер – тағы да Тоқаев, ол астананың газға қосылмауын сынға алды. Сюжет жақсы шыққан. Көмір түтінінен тыныстай алмай, бетперде киген, иіске тұншыққан тұрғындарды сөйлетіпті. Журналистің стендапы да ұтымды: аузы-мұрнын тұмшалап, қолына күрек алып, көмірді шелекке салып, сөйледі. Ал сюжеттің алғысөзі дәстүрлі креатив графикамен көмкерілді.

Шекара маңындағы ауылдардың тұрғындары басқа жаққа жаппай көшіп жатыр. Бұған шекарашылардың тынымсыз тексерісі де, инфрақұрылымның жоқтығы да себеп екен. Материалда көп тарап бар, бірақ шекарашылардың пікірі жоқ. Сонысымен де баланс сақталмай, толымсыз сюжет болыпты.

Ал QAZAQSTAN телеарнасы қазақ әліпбиін латын қарпіне көшірудің қиындығы туралы ләм-мим демеді.

Айта кетейік, «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналардың апталық қорытынды ТВ-бағдарламаларына тұрақты шолу жасайды, апта сайын жариялайды.

Жәнібек Нұрыш

«Ақиқат астарына» жасырынған отбасы құндылықтары

Мерей Қосын
-
0
«Ақиқат астарына» жасырынған отбасы құндылықтары

«Тастамашы, анашым», «Әкемнен аулақ», «Ене мен келін егесі», «Өз балам өгей болды», «Жас келіннің ажалы», «Ойрандалған отбасы», «Енені қуған келіндер», «Әйелім жүргіш» тақырыптары телебағдарламаларда қазақ тілінде жиі талқыланады. Бұл бағдарламада «әркімнің өз ақиқаты» ашылады. Әрі халық көмегіне мұқтаж болып отырған кейіпкерге мүмкіндігінше бағдарлама соңында материалдық, құқықтық көмек беріледі. Сондықтан да экран алдында отырған дәл осындай мәселесі бар кез-келген адам бойында студия кейіпкері болуға қызығушылығы оянады. Сөйтіп Қазақстанның түкпір-түкпірінен мыңдаған көрермен хабарласады. Бағдарламаға керегі де осы. Бұл – жай ғана қарапайым манипуляцияның түрі.
Бағдарламаның 90% осындай отбасылық кикілжіңдерге арналатын «Астарлы ақиқат» ток-шоуын мысалға алып, бұл тенденцияның себебіне үңіліп көрейік.

Осы жерде танымал америкалық The Ellan show ток-шоуын мысал ретінде салыстырып қарасақ болады. Бұл шетелдік бағдарламаның отбасы тақырыптарына арналған арнайы шығарылымдары бар. Әрі ол жерде де дәл солай белгілі бір отбасы мәселесі бар кейіпкерлерге қаржылай үлкен көмек көрсетеді. Бірақ сол көмекті беру үшін олар кейіпкерлерді сахнаға шығарып, жылатып, айқайлатып, дауластырып ешқандай «қойылым» қоймайды. Тек кейіпкердің оқиғасы не қиын мәселесі жазылған хатты студияда көрермендер алдында оқиды да, сол кейіпкердің өзін ортаға шақырады және ешкім бұл адамның жеке өмірін жерден алып жерге салмайды. Тек қошамет көрсетіп, арнайы дайындаған көмек береді. Сондағы қуанышты эмоциялар көрерменге позитивті көңіл-күй сыйлайды.

Ал біздің бағдарламада бірін-бірі кемсіту, жәбірлеу арқылы мәселенің ақиқатын ашу, ауыр жағдайды көрсету үшін баланың құқығын таптай отырып, баланың жүзін факт не дәлел ретінде пайдалану әрекеттері, шындығында, медиа этикасына еш сай келмейді. Нақты мысалдар:

The Ellan show бағдарламасын көрермендер халықаралық деңгейге шығарды. Рейтингі өте жоғары. Ал, біздегі ток-шоулар сол рейтингке жету үшін сахнаны соншалықты театрландырып, кейіпкерлерді жылатып- жұлыстырып, содан «пиар жасауға» ұмтылатындықтары таңғалдырады.

Сонымен, «Ойрандалған отбасы» тақырыбы неге экранда алдыңғы орынға шығып отыр? (бұл жерде «Астарлы ақиқаттан» өзге «Қарекет», «Ниет», «Бір сұрақ» сияқты бағдарламалар да бар екенін атап өту керек)

Бұл бағдарламалардағы басты кейіпкерлер толықтай дәстүрлі отбасы құндылықтарын сіңірген орта өкілдері немесе сол дәстүрлі отбасы құндылықтарынан зардап шегушілер. Бірақ соған қарамастан, олар жаңа отбасылық құндылықтарды саналы түрде қабылдаушылар да емес. Сонда олар осы екі аралықтағы қақтығысқа толы хаостың құрбандары болғаны ма?

«Friedrich Ebert Foundation Kazakhstan» қоры «Әлеуметтік өзгерістер кезеңіндегі Қазақстан қоғамындағы құндылықтар» атты жоба аясында әлеуметтанушы Ботагөз Ракишеваның отбасылық құндылықтар тақырыбындағы зерттеуін жариялады. Ғылыми еңбекке назар аударсақ, біраз нәрсені аңғаруға болады.

1 диаграмма. Бүгінгі Қазақстан қоғамында қандай құндылықтар ең маңызды боп отыр?* (% №=1600)

 

2 кесте. Сіз үшін қаншалықты маңызды…? Жетібалдық жүйемен бағалаңыз, 1 – мүлдем маңызды емес,  7 – өте маңызды (орташа балл, N=1600)

Бірінші диаграммаға сүйенсек, Қазақстан азаматтары үшін ең басты құндылықтардың ондығында отбасы тұр. Ал екінші кестедегі сандар біздің қоғам үшін ең басты құндылық отбасы екендігін тағы да айқындай түседі.

Сонымен, үлкенді құрметтеген, кішіні аялаған дәстүрлі құндылықтарымыздың бізді әлі билеп тұрғанына қарамастан неге экранда ойрандалған отбасы тақырыбы ушығып тұр? Себебі дәстүрлі құндылықтар азаматтық қоғам өкілінің қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуге қауқарсыз.

Бұл жерде дәстүрлі құндылықтарды жаман немесе қажетсіз деп шешім айтуға болмайды. Қарттар үйінсіз, жетімдер үйінсіз, түрмесіз және тек сенімге құрылған экономикаға сүйенген дәстүрлі қоғамда біз өмір сүріп көрдік. Бірақ сол дәстүрлі құндылықтарға сүйенген қоғамда адам құны заттанып кетеді. Әйел – күтімді қажет ететін нәзік және пайдалы зат. Бала – ертеңгі әулет мұрасына ие болушы және ол сақтаушы, жалғастырушы, яғни баланың құны заттанып отыр.

Бұл жағдай туралы 1977 жылы саяси- әлеуметтанушы Рональд Инглхарт «The silent revolution» деген зерттеуінде өте жақсы түсініктеме береді. Ғалым бұл жайтты соғыстан кейінгі ұрпақтың материалистік құндылықтардан постматериалистік құндылықтарға аяқ басуымен байланыстырады. Яғни қазіргі постматериалистік құндылықтар дәуірінде заттардың аман сақталуынан гөрі, еркіндік, теңдік, құқық және өзін жүзеге асыру сияқты ұғымдар басты мәнге ие. Сондықтан да қазіргі қазақ қоғамы уақыт талабы бойынша жаңа құндылықтармен бетпе-бет келе отырып, белгілі бір деңгейде ықпалына ұшырап отыр. Бірақ соған қарамастан, біздің қоғамның адамзат дамуының жаңа сатысына саналы түрде өтуге әлі толықтай дайын емес екендігі телеэкрандағы «ойрандалған отбасы» оқиғаларынан көрінеді.

Адамдардың бойында өзінің қоғамдағы және отбасындағы құны туралы экзистенциялы сұрақтар туып, бейсаналы түрде мазалауда. Бір қызығы, телеарналарда көрсетілетін қазақстандық телесериадар негізінен ұйып отырған әулет бейнесін өте көп насихаттайды, тіпті ажырасқан кейіпкерлердің өзінің өте сыпайы, өте тиімді себептері көрсетіледі.

Әлемдік отбасылық құндылықтар өзгерісі туралы зерттеулерге сүйенсек, ядролық отбасы (nuclear family) яғни дәстүрлі толық отбасы құрылымы айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отырғандығын байқауға болады. Оның орнына заманауи дәстүрлі емес отбасы түрлері пайда болуда: аралас неке (blended family), қайта отбасын құрған отбасы (stepfamily), еркін неке (family of choice), аналық негіздегі отбасы (matrifocal family), тек әке немесе ана негіздегі отбасы (single parent family), асыранды балалардан құралған отбасы (adoption), баласыз отбасы (childless family).

Егер америкалық телевидение тарихына назар аударсақ, 60- жылдардан бастап Америкадағы азаматтық, нәсілдік, гендерлік қозғалыстардың экрандағы ықпалының жемісті болғандығының нәтижесінде, жаңалықтардан бастап бағдарламалар, ток-шоулар мен ситкомдардың контекстік мазмұны тұрғысынан толықтай стереотиптерден шығып, үлкен трансформацияға түскендігі белгілі.

Қазіргі біздегі «Астарлы ақиқат» сияқты бағдарламалар халықтың күйінішінен шоу жасап, сол арқылы рейтинг көтеруге ұмтыла берудің орнына бұл тақырыптардың қоғамдағы құндылықтар өзгерісіндегі орын алып жатқан үлкен деградацияның көрінісі екендігін сезініп, соған қарай әр шығарылымның жауапкершілігін түсіну керек сияқты.

Әрі бүгінгі кейіпкердің мәселесіне ұқсас айтары, бөлісері бар экран алдында отырған мыңдаған кейіпкер үшін бұл бағдарлама қоғамдағы құндылықтар өзгерісінің мәнін терең ашуға және соны өз кейіпкерлері мен көрермендеріне кәсіби мамандарымен біріге отырып, түсіндіруге және сол арқылы қоғамдық келісімге, түсіністікке, толеранттылыққа жетуге тырысуы керек сияқты.

Нан неліктен қымбаттайды? 14-20 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Нан неліктен қымбаттайды? 14-20 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Аптаның басты жаңалығы – Қазақстанда нан мен жанармай қымбаттайды. Жанармай бағасы өссе, басқасы да қымбаттайтыны аян. «№1 тауардың» қымбаттауын барлық телеарналар көрсетті, бірақ тақырыпты әрқайсысы әрқалай ашты.
Өткен апта ішінде болған әлеуметтік мәселелер саяси тақырыптардан басым түсіп жатты. Сондықтан да журналистер қорытынды бағдарламада қоғамның түрлі «жарасын»: кедейшіліктен бастап жезөкшелік пен қайыршылыққа дейін көрсетті.
Бұл шолуымызға КТК, Хабар, «Еуразия бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды ақпараттық бағдарламалары енді.

«Большие новости», КТК
Бағдарлама барлық тауардың, наннан бастап жанармайға дейін қымбаттап жатқаны туралы үлкен бөлімнен басталды. Өзекті тақырыпты егжей-тегжейлі әрі тыңғылықты ашып, қандай тауардың неліктен қымбаттайтынын санамалап түсіндірді. Бұл тақырыпты кейін «Больше деталей» айдарында да қозғап, бағаның өсуіне не түрткі болғанын, қазір нан қайда неше теңге тұратынын егжей-тегжейлі айтты.

Полигондағы оқу-жаттығу кезінде зардап шеккен (оқу гранатасы ұрыс гранатасы боп шығып, жігіттің қолын жұлып, көзін шығарғанға ұқсайды) жауынгер Сергей Кошелов туралы сюжет түрлі сұрақ туындатты. Тележүргізуші Анна Яломенко жауынгерді «мүгедек» деп атайды. Республикалық телеарнадан көрсетілетін қорытынды бағдарламаның авторлары әлеуметтік жауапкершілікті сезініп, мүмкіндігі шектеулі адамдар мәселесі туралы баяндағанда дұрыс терминологиямен сөйлеу керегін білуі тиіс еді.

Сюжет басталғанынан кейін олқылықтар тіпті көбейді. Сюжетте Кошеловтың тұқылын (кесілген қол-аяқ), шыққан көзін ірі планмен жиі көрсетті. Жеті минут сюжетте ірі планмен жеті рет, орта планмен тіпті көп көрінді. Сюжет авторлары осылайша жауынгер жігітке аяушылық сезімін тудырғысы келген болар. Әйткенмен, сюжет кейіпкері мұндай аяушылықтан өзін жайлы сезіне қоюы неғайбіл. Жас жауынгер өз жарақатына әлі күнге үрейлене қараса керек. Бұған қоса, мұндай материалдарда адамның физикалық ерекшеліктерін видеоға түсіріп, жариялау да орынсыз-ақ.

Тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы сюжеттегі әнші Ксения Ашигалиеваның оқиғасында бэкграунд жетіспейді. Ксенияның айтқанынан және денесінің көгерген, соққы дақтары түскен тұстарын көрсеткен кадрлерден оны күйеуі ұрғаны мәлім. Сосын кейіпкер әлдебір жертөлені есіне түсіріп, «балалары үшін қорыққанын» айтады. Бірақ, Ксенияға шын мәнісінде не болғанын айтпайды. Оқиға қалай өрбіді? Қашан болды? Балалар қайда еді, оларға да қауіп төнді ма? Күйеуі балаларын да ұрған ба? Журналистер тағы да көрермендер бар оқиғадан хабардар деп ойласа керек-ті: сюжет соңында күйеуі Ксенияны жертөлеге қамап ұстағаны, сондықтан да ол адамды заңсыз бас бостандығынан айыру күдігімен үйқамаққа алынғаны аңғарылады.

Қазір қазақстандықтар неден үнемдейтіні туралы материал өте жақсы, толыққанды әрі позитивті болыпты. Әсіресе, жастар жағында қызық кейіпкерлер, тамаша визуал, сарапшылар пікірлері мен ақылға қонымды түйіндер бар.

«7 күн», «Хабар»
«Елдің атқарушы да, заң шығарушы да билігі, жалпы жүйе үшін осы аптадағы оқиғалар жаңа сынақ болғалы тұр». «7 күн» бағдарламасының жүргізушісі Александр Трухачев эфирін осылай бастады. Оның нені жұмбақтап жатқанын тек болжауға ғана болады, айтқаны қандай оқиғаға да жарай береді. Бірақ, алысқа созбастан айталық: әңгіме нан қымбаттауы жөнінде болып отыр. Әрі қарай жүргізуші «Жас маман» бағдарламасының әлі игерілмеген қаржысы және Түркі тілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесі туралы айтты. Бәлкім, ол аптаның бар жаңалығы осы, десе керек-ті.

Алғашқы сюжет Түркі кеңесіне арналды. Дәлірегі, Түркі кеңесінің Елбасыға қалай қарайтынын, оған қандай құрмет көрсеткенін баяндады. «Саммит қатысушылары Қазақстан Тұңғыш президентінің есімін қанша рет атағанын санасақ, санынан жаңыламыз» дейді тілші. Осылай деген тілшінің 11 минут 20 секундтық сюжетінде Нұрсұлтан Әбішұлының есімі 21 рет аталып, Елбасының әрқайсысы 1 минуттық төрт синхронын беріп, сюжетті Нұрсұлтан Назарбаевтың баспасөз-хатшысы Айдос Үкібайдың твиттердегі постымен, дәлірегі экс-президенттің спорттық жетістігі, яғни жүріп өткен қадамдары туралы суретімен аяқтады. Шын мәнісінде, бұл ақпарат Түркі кеңесінің саммитіндегі басқа жаңалықтармен салыстырғанда әлдеқайда қызық шықты.

Екінші президент «7 күн» эфирінің тек 32-минутында көрінді. Бірақ оның көрінуі ұзаққа созылмай, «әлеуметтік блокпен» жалғасты.

Әлеуметтік блокты мемлекеттік органдардың 8,6 млрд теңгені игермені туралы толыққанды сюжетпен бастады. Тілші бюджет игерілмеуінің себептерін, салдарын, кінәлілер кімдер екенін, бюджетіміз неден құралатынын, имиджі іс-шаралардың оңтайландыру туралы егжей-тегжейді әңгімеледі.

Бағаның өсуі, соның ішінде жанармай қымбаттауы да қамтылған сюжеттің кіріспесін Александр Трухачев арзан жанармайдың не екенін, мұның мұнай компанияларына шығыны, шетелге бақылаусыз шығарылуы, шекарадағы жемқорлық және тағы басқасы мысалында өте ұғынықты тілмен түсіндіріп берді.

Ал, келесі сюжет астық түсіміне арналып, бірқатар сұрақ туындатты. Сюжетте қуаңшылықтан биылғы астық түсімі былтырмен салыстырғанда аз екенін түсіндірді. КТК сюжетінде мұның барлығын егжей-тегжейлі көрсетіп, неше тонна астық жиналғанын, қаншасы тұқымға, қаншасы ұнға, қаншасы экспортқа қалғанын айтса, хабарлық материалда бұл сұрақтарға жауап жоқ. КТК-ны көрмеген көрермен көкейінде бізге қанша бидай жетпейтіні, оны сатып алатын не алмайтыны, қателіктерді қалай түзететіні туралы сауалдар туындайды.

«Ал біздің ауламызда» деген өте жақсы әрі позитивке толы сюжетте Өскеменнің сауық орталықтары, балалар клубтарын көрсеттеді. Мұнда тіл үйретеді, биге баулиды, спортпен шұғылданады, түрлі бұйымдар жасайды, ән салады, шахмат ойнайды, робототехниканы меңгереді. Барлығы да мемлекеттен қаржыландырылады. Басқа өңірлерде де осылай екеніне үміттенейік, өйткені сюжетте бұл турасында ештеңе айтпады.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
Президентсіз, премьерсіз және парламент спикерінсіз эфир: бұл аптада «Аналитика» бағдарламасы нашақорлықпен күрес, мектеп оқулықтарындағы қателер, жезөкшелікпен және қайыршылықпен күрес, әлемнің түрлі елдеріндегі табиғи апаттар туралы айтты. Аптаның басты әлеуметтік тақырыбы: нан бағасының өсуі турасында бағдарлама басында аз-маз көрсетті.

Есірткімен күрес туралы сюжетке бағдарламаның 11 минутынан көп уақыт арнады. Материалда сан мәліметтері өте көп: есірткіге тәуелді адамдардың санынан бастап тұтқындалғандар санына дейін бар. Қазақстанның өңір-өңірлерін жеке-жеке баяндады. Тіпті «есірткімен күрес барысында екі жыл ішінде 10 мың сайт, мобиль қосымша мен Telegram-каналдар» бұғатталғанын да айтып өтті. Бірақ, бұдан тақырып ашылмады. Наркосайттардың жарнамасын жабатын стрит-арт туралы да ақпарат берді. Бағдарламаның аңдатпасында мұны «халықтық бастама» деп атағанымен, тым аз ақпар берілді. Басты ой – Қазақстанда есірткімен күрес жүріп жатыр, тіпті сәтті жүргізіледі, бірақ бұл анық емес.

Мектеп оқулықтарына қателер бар: төртінші сыныпқа арналған математика оқулығының бағдарламасы сюжет кейіпкерінің қызына ауыр, мектептерде оқулық жетеді, егер басқа өңірлерден біреу келсе, оған оқулық бар мектептен кітап алып береді, баспаханалар қосымша оқулық басып шығарады, бірақ бәрібір қате бар, сосын көп кітап тез тозады, тіпті білім министрі де оқулықтан қате тауыпты… Автордың мәтін құрылымында бірдеңесі бұрыс кеткенге ұқсайды. Бәлкім, бұл интерактив шығар, осылайша журналист материалындағы логикалық қатерелерді табу қажет болар.

Полицияның және жедел түсірімнің қатысуымен тағы бір материал – жезөкшелік пен қайыршылыққа арналыпты. Екі тақырыпты неліктен біріктіргенін анық түсіндірмеді.
Журналист айтқанындай, қоғамда қайыршылықты құптамайды, алайда қатаң жаза жоқ. Караокеде де ақылы секс қызметі болуы мүмкін, егер келуші кофеге тапсырыс берсе, онда бұл ақылы секс қызметіне тапсырыс бергені екен. «Клиенттерді үйінде қабылдайтындар да бар, әуресі аз, арнайы институт білі-мін қажет етпейтін жұмыс». Сол сәтте қысқа белдемшенің астынан жалаң тізелерді көрсетеді.

Ақыр соңында, «Аналитика» жүргізушісі «Полицейлер наразыларды су шашып қуып, қалай сүйрегенін көрсетеміз» деп, Қазақстаннан тыстағы жағдайды баяндайды.
Осылайша «Аналитика» бағдарламасы шетелдегі экологиялық апаттар, экобел-сенділердің күресі туралы материалмен аяқталды.

Apta, QAZAQSTAN
Дәстүрге сай, бағдарлама президент туралы жаңалықтардан басталды. Apta редакциясы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен экономикалық мәселелерге арналған жиналыстан үлкен сюжет берді. Президент сол жиында экономиканы әртараптындыру, жұмыспен қамту, халықтың табысы және әлеуметтік игіліктердің қолжетімді болуы турасында айтты. Материал Тоқаевтың синхрондарынан, экономистердің оның сөзін түсіндіруінен құралды. Сюжетте Қазақстан үшін өткір мәселелер қозғалды.

Келесі сюжеттің нан қымбаттауына арналуы қисынға келеді. Журналистер бұл тақырыпта жақсы инфографика әзірлепті, онда қай өңірде нан бағасы қаншалықты қымбаттағаны көрсетілген. Ал тележүргізуші Жайна Сламбек ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаровтан сұхбат алыпты. Мұндай жоғары лауазымды шенеунікпен сұхбаттасудың сәті түскен соң ба екен, министрден нан қымбаттауынан басқа, ескірген техникадан бастап ауылдықтардың қалаға қоныс аударуына дейін сұрады. Алты минуттық сұхбат барысында нан неліктен қымбаттағаны, және әрмен қарай да қымбаттайтыны-қымбаттамайтыны туралы жауап жоқ. Сұхбатта наннан бөлек, ұн бағасының өсуі туралы да айтылмады.

Apta шетел жаңалықтарының негізгілерін де аз-кем айтып өтті. Бұл жолы Швецияда Нобель сыйлығын жаһандық кедейшілікті жоюға еңбек арнаған үш ғалым алғанын айта келіп, Қазақстандағы кедейшілік тақырыбына ойысты. КТК телеарнасы болса, осы тақырыпқа жалғастыра жаппай үнемшілдікті көрсеткен еді. Авторлар сегіз баласы бар отбасының хикаясын баяндады. Отбасының анасы кәсіп меңгеріп, өз ісін бастағысы келеді. Соңында «көмек сұрама, тынбай еңбек етіңіз» деген тәмсілді тікелей айтады.

Алматы мен Жезқазғандағы коммуналды мәселелер туралы материалдың алғысөзі тым ұзақ әрі шашыраңқы шығыпты. Мұнда редакция қызық графика жасалған.

Бағдарлама ғалым Макс Кучинскийдің «Дала мен халық» кітабы туралы академиялық сюжетпен аяқталды. Мазмұны өте қызық, бірақ видеолары бірсыдырғы сюжет.

Еске салайық, «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналардың қорытынды ақпараттық бағдарламаларына шолуын тұрақты жариялайды.

Жәнібек Нұрыш

«Нұр-Сұлтан резеңке емес». 7-13 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
«Нұр-Сұлтан резеңке емес». 7-13 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Осы аптаның ең басты ньюсмейкерлерінің бірі – вице-премьер Бердібек Сапарбаев болды. Оның «Нур-Султан не резиновой» дегені апта дәйексөзіне айналды. Қазақстандық телеарналар оның сол сөзін назарға алып, астананың алуан-алуан мәселесіне түрлі сюжеттер түсірді. Бір телеарна ішкі көші-қонға назар аударса, ендібірі жемқорлық пен ЛРТ құрылысын қозғады, ал тағы бір телеарна қоқысты сөз етті. Қазақстанның түкпір-түкпірінде тұратын халықтың Нұр-Сұлтанда не болып жатқаны жөнінде танымы кеңейіп-ақ қалды.

«Атыраулық дәрігерлер ісі» де басылар емес. «Мемлекеттік» телеарналар қоғамның дәрігерлерге бағытталған ашу-ызасын басуға барын салып бақты. Сонымен шолуымызда КТК, «Еуразия бірінші арнасы», «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды ақпараттық бағдарламаларын қамтыдық.

«Большие новости», КТК
Өткен аптадағыдай сияқты, бұл аптаның да басты тақырыбы – Атыраудағы перинаталды орталықта болған шақалақ өлімі. Материал авторлары көрерменге статистикалық деректерді таныстырды: соңғы үш жылда осы перинаталды орталықта дүниеге келген 432 сәби шетінепті, 45,5 мың сәби үйіне шығарылған. Мұның барлығы да ресми деректер. Кенеттен журналист: Бас дәрігер Қуаныш Нысанбаев ұрлаған миллиондар, оның сәбиді мұздату камерасына қалдыруды бұйырғаны» деп айтып салады. Еске салайық, дәрігер «пара алды» деген күдікке ілінген, бірақ әлі соты болмады, бірақ оны сюжетте «ұры» деп атады.
Тұтастай алғанда, сюжет мейлінше толыққанды жасалған әрі тепе-теңдік сақталыпты. Қайтыс болған сәбидің әжесін сөйлеткен, ауруханадағы қызметінен кеткелі жатқан дәрігерлердің бірінен пікір алған. БАҚ бетіндегі шудан кейін сол перинаталды орталықтың дәрігерлеріне қылмыскер ретінде қарау белең алыпты. Осында сәтті босанып, аяғын бауырына алғанын айтатын жас аналардың да пікірі бар. Мәслихат депутатының «бұл ауруханадан басқа да ауруханаларда мәселе көп екенін, ауруханалар миллиондаған қаржыны ауланы абаттандыру мен PR-ға жұмсайтынын, бірақ аурухана ауласын аралау барысында ешбір гүл көрмегенін айтқан» пікірі де жүр. Бұған қатысты ҚР Денсаулық сақтау министрлігі не ойлайтыны сюжетте айтылмапты.

ЛРТ туралы материалда бэкграунд жоқ. ЛРТ дегеніміз не? Қайдан әкелінген, қайда салып жатыр? Бұ жағы түсініксіз. Журналистер «қалың көрермен ЛРТ тақырыбымен етене таныс, бар жаңалықтан хабардар» деп ойласа керек. Сонымен ЛРТ туралы хабар дайындауға Тоқаевтың осы мәселені тездетіп шешуді талап еткен мәлімдемесі себеп болыпты. Мәселе – айқын, құрылыс барысында қаржы жымқырылған. ЛРТ құрылысы қай әкімнің кезінде қалай жүргізілгенін студияда айтты. Кейбір шенеуніктердің (аты-жөндері айтылмады) елден сыртқа шығуына тыйым салынған. Сюжетте президенттің мәлімдемесінен басқа жаңа дерек жоқ.

«Нұр-Сұлтан резеңке емес» екені туралы сюжет. Материал авторлары елордағы көшіп келген бірнеше адамның профайлын жасапты. Кейбірінің хикаясы сәтті аяқталады, ендібірінің оқиғасы айтарлықтай жақсы бітпейді. Десе де шенеуніктердің ауылдарды дамытуға қатысты арнайы бағдарламаларды енгізіп жатқанын айтып өтті. Олар ішкі көші-қонды қалай бәсеңдетуге болатынын да анықтапты. Десе де сюжетте ішкі миграцияның не жаман, не жақсы екенін біле алмадық. Нақты мысалдар, мәселен 100 000 адам көшіп келсе, онда 20 мектеп, 30 аурухана, 40 балабақша және тағы басқасы қажет екенін айтуға болар еді. Жалпылама айтқанда, түсініксіз сюжет.

«Больше деталей» айдары жақсы әрі толыққанды жасалған. Мұнда көпбалалы отбасыларға арналған жаңа жәрдемақылар, тек көпбалалы отбасыларға ғана емес, сонымен қатар басқасына да бұл жәрдемақылар берілетінін айтты. Ешкімге алақан алақан жаймай, мемлекеттен көмек сұрамай-ақ балаларын асырап отырған көпбалалы ана – қызық кейіпкер. Ол әйелдің көпбалалы болуы – өз таңдауы әрі бақыланатын іс деп біледі. Сондықтан да мүмкіндігі шектеулі адамдарға көмектесу қажет деп есептейі.
Электронды темекілер туралы сюжет те жақсы, жан-жақты әрі толыққанды жасалыпты. Алып-қосар дәнемесі жоқ сюжет болыпты.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
Бағдарламаның бірінші материалының құрылымы нашар әрі олпы-солпы шықты. Жалпы тақырыбы — «экстремизм». Ақпараттық түрткісі де түсінікті: Қазақстанда ойын-сауық-сауда орталығында теракт жасап, сосын Сирияға қашып кетпек болған адамды соттады. Сол сәтте Түркіменстанда ТМД елдері басшыларының саммиті өтіп, сонда қауіпсіздік пен тыныштықты талқылады. Түркия «Бейбітшілік қайнары» операциясын бастады. Сосын тағы саммит тақырыбына ойысады. Кейін жүргізуші балаларға «секіріп», экстремизмнен көбіне көп балалар жапа шегеді, бұған Сириядағы қазақстандықтарды елге қайтарған «Жусан» гуманитарлық операциясын еске алсақ жеткілікті, деп айтады. Мән-мақсаты – түсініксіз. Президент қатысуымен өткен саммит туралы айтқысы келіп, бірақ тікелей айта алмады ма? Президент туралы да, президент туралы емес те сияқты? Мән-мағынасы неде? Экстремизм өршіп жатыр ма? Әлде, онымен күрес тиімді жүргізіліп жатыр ма? Теракт жасамақ болған қазақстандық туралы да түсініксіз тұстары баршылық. Оны қалай тапты? Ол шыққаннан кейін не болады? Онымен түрмеде жұмыс жүргізе ма? Сегіз минуттық материалда жауаптан гөрі туындаған сұрақ көбейді.

Жемқорлық туралы сюжетте қызық стендап бар. Тілші жемқорлық рейтингісі туралы айта келіп, «Егер осы рейтингтегі орынды альтернатив жолдармен өзгерту мүмкін болса, онда бұл былай болар еді» деп, «он мың теңгелік ақшаны объективке тақайды».


Материалда барлық саланы жемқорлық жайлағаны айтылады. Әйткенмен, «екінші тарап» туралы ештеңе айтылмады. Мәселен, біздегі заңнамалар орындаудан гөрі, «беріп» шешуге құрылғанын, біздегі жалақы мөлшері «алмасаң – күн көре алмайсың» көлемінде екенін ешкім де айтпады.
Есесіне, киберқылмыс туралы тәп-тәуір сюжет жасалыпты. Басталуы да қызық. Балықшыдан «Көп балық ұстаудың құпиясы неде?» деп сұрайды, сонда ол: «Алдымен балықты қоректендіру қажет» деп жауап береді. Осылайша, журналист киберфишинг туралы әңгімелеуге ойысады. Сюжетте сарапшылар көп, тіпті көшеде эксперимент те жасайды: адамдарға фейк сайттардың қағазға басылған нұсқасын көрсетіп, осы сайттарға өз жеке бас мәліметтерін енгізер ме едіңіз, деп сұрайды. Өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы да кеңестер береді. Нағыз балықшылар материалда бастан-аяқ көрінеді. Мысалы, балықшы шабақты ұстап алып, қайта жібереді. Шабақ өсіп, үлкен балыққа айналуы қажет. Осы мысалдан кейін тілші киберфишерлердің мұндай адамгершілікке бара бермейтінін айтады. Бір кемшін тұсы, киберфишинг не кибершабуылдан жапа шеккен адамдарды көрсетпеді, көрсеткенде сюжеттің сәні кіретін еді.

«Аналитика» бағдарламасы да ЛРТ туралы сюжет түсіріпті. Тек ЛРТ-мен тоқталмай, тақырыпқа дендеп, алданған үлескерлердің де мәселесін қосқан. Ішкі көші-қон тақырыбын да осында енгізіп, мұның неліктен жаман екенін деректер және сандар негізінде түсіндірді.

«7 күн», «Хабар»
Кенеттен бағдарлама «Тоқаевтың бұл аптада қайда барғанынан емес», керісінше Атыраудағы төтенше оқиғадан басталды. Дәрігерлер президентке хат жазған. Жүргізуші кіріспе сөзінде дәрігерлердің оң имиджін қалыптастыра сөйлейді: олар адам өмірін сақтап қалады, ота жасайды, орган алмастырады, көмектеседі. Барлық дәрігерді қанішер жауыздар әскері ретінде көрмеуге шақырады. Маңызды нәрселерді ешбір пафоссыз қарапайым сөзбен жеткізеді.
Бірақ, барлық пафос сюжет мәтініне кетіпті: «Атыраудағы перзентханада туған шақалақтың өлімі көпшілікке жария болып, жергілікті медқызметкерлерді айыптау шегіне жеткізді» дейді. Сюжет мақсаты дәрігерлерді айыптай беруге болмайтынына арналған. Қызметінен кетпек болып жатқан дәрігерлерден пікір алып, мәтінде «қоғамдық пікір өз үкімін шығарып қойды» деп айтады, психолог сөзінде «қоғамның сенімсіздігі әбден піскені» туралы пікір бар, бала өлімі бұрын да осындай шамада болған, бірақ аз айтылған. Қазақстанда (АҚШ пен Ресеймен салыстырғанда) жақсы дәрігерлер туралы фильмдер түсірілмейді. Тағы солай солай жалғаса береді. Сапалы сюжет, бірақ үгіт-насихатқа құрылған.


Нұрсұлтан Назарбаев өз өкілеттігін тоқтатқаннан кейін алғаш берген сұхбатына тұтас сюжет арналыпты. Сюжет көлемді, қысқа қайырсақ: «Елбасы өкінбейді, елде қос билік жоқ, Тоқаев – ең лайықты тұлға, Қытай бізді басып алмайды, Ұрылар мен қылмыскерлер (Аблязов сияқты) — аянышты, экономика өркендеді, өз-өзіне көңіл бөлуге уақыт жоқ (жұмыс тым көп), деген ойлар төңірегінде өрбиді.
«Хабар» телеарнасының ЛРТ туралы сюжеті басқа телеарналардың сюжетімен салыстырғанда сәтті шыққан. «7 күн» авторлары мәселенің мәні неде екенін егжей-тегжейлі әңгімеледі. Қаржы қалай жымқырылғаны туралы сызбанұсқаны да көрсетті. Ал бұрынғы ұлттық экономика министрі Қуандық Бишімбаевтың күтпеген тұстан мерзімінен бұрын босатылуы туралы айтылғанда оның адвокатын көрсетті.

Елорда туралы қос материал керемет болмаса да қызық тұстары баршылық: біріншісінде, Қасым-Жомарт Тоқаевтың Нұр-Сұлтан қаласының инфрақұрылымын сынағанын (жолдары жаман, тапсырмалар сиырқұйымшықтанады, жарықтандыру жоқ, мектеп-балабақшаларда орын жетіспейді, ауруханалар қирағалы тұр) айтса, екіншісінде, журналист ең басты қоқыс аймағына барып, оның әбден толып қалғанын, жаман иіс шығатынын анықтайды, қала маңымен жүріп өтіп, адамдармен сөйлесіп, мәселе бар және тым көп екенін растайды.
Бағдарлама Орталық Қазақстанды табиғи газбен қамтамасыз етуге арналған «Сарыарқа» газ құбыры желісі туралы шағын сюжетпен аяқталды. Құрылыстың нормативке сай мерзімі 36 ай болса, бұл құрылысты 10 айда аяқтапты. Ал құрылыстың сапасы қандай? Осы сауалдың жауабын білмек тұрмақ, о сауалды ортаға тастамады.

Apta, QAZAQSTAN
Бағдарлама алыстан орағыту тәсілімен басталды. Жүргізуші студияда бір минутқа жуық уақыт бір шығармадан үзінді оқыды. Көркем әдебиеттен хабары аз көрермен осы кезде аңтарылып, қазір не тыңдағанын түсіне алмай отырар еді. Тек бір минуттан кейін ғана бұл үзінді жазушы Әбіш Кекішбаевтың «Шыңырау» повестінен алынғанын біледі. Содан кейін жүргізуші қазіргі бірқатар замандастарының, дәлірегі ернін үлкейтіп, кірпік жапсыратындардың повесть мән-мағынасын түсінбейтінін айтып, өз жанынан пікір қосады. Неліктен?

Жүргізуші Жайна Сламбекке бұл сұрақты қояр жан табылмады, ал ол өзінің бір жарым минуттық нақылын республикалық арна эфирінен жаудырып жатты. Белгілі болғандай, мұның барлығы да президент Тоқаевтың Маңғыстау облысына сапары кезінде Әбіш Кекілбаев ескерткішінің ашылу рәсіміне қатысуын хабарлау үшін жасалыпты. Ескерткіштің ашылуы рәсімі туралы сюжет бастан-аяқ Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың сөздерінен алынған сихрондардан құралды. Журналистер жазушының туған-туыстарына да сөз бермеді.


Әрмен қарай эфир тағы да президентпен жалғасты. Бұл жолы оның Ашхабадтағы саммитке қатысуын көрсетті.

Келесі тақырып та президентке, дәлірегі оның астанадағы ЛРТ құрылысын сынауына арналды.
Нұр-Сұлтан қаласындағы өңірлік азық-түлік жәрмеңкесі туралы сюжет кіріспесінде жүргізуші көрермендерді: «бұл материалда барлық тарапты сөйлеттік» деп ескертті. Әйткенмен, сюжетті мұндай жәрмеңкеде облыстан келген тауарларды емес, астана базарларынан алынған тауарды сататынын айтқан көрермендердің шағымынан кейін түсіріпті. Жәрмеңкедегі баға базар нарқынан арзан болатыны бар. Тілшілер, Нұр-Сұлтан базарларындағы және осы жәрмеңкедегі тауар бағасын салыстырып, қай жақтағы баға қалай екенін тексермеді. Тек базарға кіре алмаған жергілікті саудагерлерді сөйлетіп, жәрмеңкедегі бірқатар сатушыдан пікір алып, қала әкімдігіне сөз беріп, сонымен тоқтады.
«Атыраулық дәрігерлер ісі» туралы сюжет те мейлінше толыққанды шыққанымен, оның да мақсаты – «Хабар» телеарнасына ұқсас, дәрігерлерді «ақтауға» құрылғанға ұқсайды. Себебі бұл сюжеттен кейін ізінше тағы бір сюжет, өз жұмысына жан-тәнімен берілген дәрігерлер тақырыбына арналыпты.
Apta бағдарламасының соңғы сюжеті тартымды. Мұнда Моңғолияның Баян-Өлгий аймағында өткен бүркітшілер фестивалінін көрсетті. Кейіпкерлері көп, тамаша кадрларға толы, хикаялары мол сюжет.

Айта кетсек, «Жаңа репортердің» қазақстандық телеарналардың қорытынды ақпараттық бағдарламаларына шолуы апта сайын жарияланады.

Жәнібек Нұрыш

Қазақстандық телебағдарламаларда ең жиі айтылатын тақырыптар

Мерей Қосын
-
0
Қазақстандық телебағдарламаларда ең жиі айтылатын тақырыптар

Бүгінде қазақ қоғамында болып жатқан өзгерістердің экрандағы репрезентациялану үрдісінде телевидение халыққа қандай месседж ұсынып отыр? Осыны анықтау үшін қазақстандық телеарналардағы ең танымал ток-шоуларды алып, қай тақырыптарды қалай талқылап жатқанын зерттедік.
Зерттеуде «Ашық алаң» (Qazaqstan), «Мәселе» (Qazaqstan), «Айтарым бар» (Astana TV), «Бір сұрақ» (Еуразия бірінші арнасы), «Өз ойым» (7 арна), «Қарекет» (Qazaqstan), «Online», «Астарлы ақиқат» (КТК), «Саяси ринг» (Astana TV), «Біздің назарда» («ХАБАР»), «Давайте говорить» («ХАБАР»), «Басты тақырып» (Qazaqstan), «Ниет» (Qazaqstan), «Ой талқы» телебағдарламалары қамтылды.

Әлеуметтік желі
Қазіргі ток-шоуларда ең көп талқыланатын тақырыптардың алдыңғы қатарында интернет пен әлеуметтік желі тұр. Ең алдымен «неліктен бұл тақырып маңызды болып отыр» деген сұраққа жауап берелік.
«International Telecommunication Union» орталығының 2017 жылғы жариялаған статистикасына сүйенсек, Қазақстан халқының 77%-і (14,023 856) интернет пайдаланады. Бұл көрсеткіш 2007 жылы небәрі 4%-ті құраған. Еліміз интернет жылдамдығы жөнінен әлемде 57 орында. Интернет қолданудың мұншалық жылдам өсуіне қарамастан, Қазақстан баспасөз еркіндігі рейтингінде әлемдегі 196 мемлекеттің арасында 182-орында, ал посткеңестік аймақтағы 29 елдің ішінде тек 26-орында тұр.
Соңғы жылдары әлеуметтік желінің қоғамдағы саяси өмірге ықпалын ескерсек, бұл тақырып билік үшін өткір мәселеге айналып отырғанын байқауға болады. Сонымен, әлеуметтік желі тақырыбы телеарналарда қалай талқыланады?
Экранда айтылған ойлардан үзінділер: «Қазір бәрі бетімен кетті, медиаға шектеу қоятын, шынайы ақпаратты іріктейтін үлкен орталық жұмыс жасауы керек», «Блоггерлер белгілі мүдделерге жұмыс жасайды», «Хайп қуғандар шынайы ақпарат бермейді», «Вайнерлер үшін ақша бірінші орында, ал көрсеткен дүниесінің мән-мағынасы мен тәрбиелік құны жоқ», «Вайнерлерді мемлекеттік идеологияның құралы ретінде пайдалану керек», «Интернетке тәуелділік — ауру», «Интернет баланы бұзып жатыр», «Интернет қоғамды бұзып жатыр», «Интернет дерті», «Біз үшін интернет өте қауіпті, қорқынышты әлем болуы тиіс».
Бір де бір бағдарламада интернеттің алдағы жылдарда әлемдік саяси тартыста маңызды рөл ойнайтыны, сондықтан да халықтың киберкеңістіктегі ақпараттық сауатын арттыру мәселесі және ақпарат қауіпсіздігі сияқты жаңа салаларға жастарды тартудың қажеттілігі сынды балама ойлар айтылмайды. Әлеуметтік желілердің бюрократиялық елдерде азаматтық қоғам құруда, демократиялық құндылықтарды орнатуда басты қозғаушы күшке айналып отырғанын тіпті жасыратын сияқты. Неліктен екен, әйтеуір телешоулар көрерменге «интернет – бүгіннің тажалы» деген идеяны жеткізуге тырысып жатыр. Бұл соңғы уақытта елде болып жатқан оқиғаларға интернеттің тікелей ықпалының болғанына байланысты ма екен? О жағы түсініксіз.

Әйел зорлау
Ең көп талқыланатын келесі тақырып – әйелдердің зорлық-зомбылыққа ұшырауы. Барлық бағдарламада студияға зорлық көрген жәбірленушіні арнайы шақыртып, сол оқиғаны заңгер, психологтармен бірлесе отырып, талқылайды.
Соңғы уақытта бұл тақырып экранда неліктен көбейіп кетті?

ҚР Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің мәліметінше, 2018 жылы «зорлау», «сексуалды сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері» баптарына қатысты 1450 оқиға тіркелген (оның ішінде 1132 әйелдерге қатысты, 231-і балаларға қатысты). ТМД мемлекеттерінің арасында осы қылмыстық әрекеттер бойынша Қазақстан алғашқы орындарда (қылмыс коэффициенті Қазақстан – 7,88, Молдова – 7,5, Қырғызстан – 3,68, Ресей Федерацияясы – 2,3, Беларусь – 1,6 , Өзбекстан – 0,67, Украина – 0,48, Тәжікстан – 0,46, Армения – 0,8, Әзірбайжан – 0,2) тұр.
Сонымен бұл тақырып ток-шоуларда қалай талқыланып жатыр?
Жоғарыда аталған бағдарламалардан алынған сөйлемдер: «Қамқорлықты тұтынушы әйел құқы әлсіреді». «Тана көзін сүзбесе, бұқа жібін үзбейді», «Ер азамат қадағалап отыратын болса, әйел кісі жамандыққа ұшырамайды», «Қатынға жолама, қарасы жұғады, балаға жолама, бәлесі жұғады», «Еркектің қызды зорлауына сол қыздың өзі кінәлі», «Соны біліп тұрып, неге түнде сол пәтерге барады», «Ашық-шашық киінген әйел кез келген адамның назарын аударады», «Мұның барлығы отбасындағы тәрбиенің әлсіреуінен», «Әркім өз қызына ие болу керек».
Бұл ойлар аталған бағдарламалар арқылы осы тақырыпқа қоғамның берген бағасы. Осы тұста ерекше атап өтетін бір нәрсе бар. Дәл осы телешоулардың ешқайсысында өткен жылдың қаңтар айында Алматы қаласындағы Smart.Point орталығында өткен «Киімді кінәлама» атты көрмесі туралы ақпарат берілмеді. Көрмеде зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің зорлық оқиғасына ұшыраған сәтте киген киімдері қойылған. Бұл — «қыздардың ашық киінуі зорлықтың туындауына басты себеп» деген таптаурын көзқарасқа қарсы жауап болатын. Көрмені Инесса Ишакву, Фариза Оспан, Алтынай Мұсалимова сияқты белсенділерден құралған шығармашылық топ ұйымдастырды. Әйел зорлығы тақырыбын, яғни осындай өткір тақырыпты қозғаған ток-шоулар әселеге тек бір жақты баға беріп, үстіртін ғана талқылайтыны таңғалдырады.

Көпбалалы отбасы
Соңғы уақытта көпбалалы аналардың наразылықтары жиіледі. Сондықтан да болса керек, бұл тақырып та экранда мүмкіндігінше көп талқыланып жатыр. Бағдарламаларда ең жиі айтылатын ойларды тізіп шығалық: «Бәрін айқаймен шешуге тырысады», «Халық табысын жасырып, өтірік ажырасып, жәрдемақыға жаппай жабысып жатыр», «Халық жұмыс істемесе, банкрот боламыз», «Депутаттардың кінәсі жоқ, заңды орындау керек», «Арада арандатушы топ жұмыс жасап отыр», «Жәрдемақы талап етіп алаңға шыққандарды үш топқа бөлуге болады: шынайы мұқтаждар, алаяқтар және арандатушылар», «Осы жәрдемақыны алу үшін елімізде 70 мың отбасы алаяқтық жасаған», «Масылдық пен мұқтаждықтықты ажыратып алу керек», «Жатыпішерлер көбейді».
Студияға кейіпкер ретінде шақырылған мұқтаж аналарға қарсы образ ретінде көбіне көп жеке кәсіпкер аналарды шығарып қояды. Дәл сол кісілердің аузымен «аналарымыз бос айқайдан гөрі, «мен қоғамға не бере аламын» деп ойланғаны дұрыс болар» деген жоғарғы жақта жиі айтылатын цитатаны келтіреді. Бұл тақырыптағы эфирлердің барлығына ортақ тасталатын идея осы. Сол қызғыштай қорғалған идеяның артында мемлекеттік мүдде тұрғаны анық байқалады. Алайда, неге екенін, студияда бір де бір сарапшы «Халық азып бара жатыр» деген сыңаржақ пікір ауқымынан шығып, тұтас оқиғаға әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан қарауға талпынбайды. Наразылықтың шығуына халық өзінің азаматтық құқы мен өзіне тиесілі қақысын қорғай алмауынан туындаған ішкі күйініші мен ашу-ызасы басты себеп болып отырғаны тіпті айтылмайды. Мұның барлығы да уақыт жасап отырған табиғи рефлексия екенін түсіну әрі соны қабылдау қажет екені сияқты ойлар қозғалудың орнына, тақырыпқа тек белгілі бір мүдделер тарапынан ғана баға беріледі.

Ойрандалған отбасы
Жетім-жесірдің, үй-күйсіздің жайы, бірін-бірі жоғалтқандар мен бір-бірінен безінгендердің дауы, әкесінен қорлық көрген бала, баласынан жапа шеккен әке, шарасыз ана, жылаған бала, мүмкіндігі шектеулі жандар… Тізім осылай жалғаса береді.
Нақты бір мысал: «13 жастағы қыз бала өз ағасынан жүкті» («Астарлы ақиқат» бағдарламасы) деген тақырыпқа арнайы бір эфир арналады. Эфирде көтерілген мәселе: әкесі әділдік іздейді. Содан студияда жай отбасылық әңгіме, ұрыс-керіс, айқай-шу басталады. Бағдарлама авторларына да керегі осы қойылым. Әйтсе де «қызға шын мәнінде кім зорлық жасағанын анықтағысы келсе, мұны халық алдына шығып талқыламай-ақ, медициналық сараптаманың қорытындысын алып, сотқа барса, бар мәселе шешілмес пе еді?» деген заңды сұрақ туындайды. Дәл осылай бет жыртысқан отбасылық тартыстарды экранға шығарып, сол арқылы рейтинг жинап отырған танымал бағдарламалар қатарында: «Астарлы ақиқат», «Қарекет» бағдарламалары бар. Мұндай бағдарламалардың көбеюінің астарында не жатыр?
Жергілікті соттардан, қорғаушы ұйымдардан әбден көңілі қалған халық өз дауын жұрт алдына шығып талқылап, елден әділдік сұрауға жетіп отыр ма? Бұдан да маңыздысы, бізде қандай отбасылық құндылықтар өзгерісі жүріп жатыр? Ойрандалған отбасы хикаяларын экраннан жиі көрсетудің қажеті неде, мұның қоғамға қаншалықты кері әсері болуы мүмкін? Осынау әлеуметтік-философиялық сұрақтар жоғарыда айтылған бағдарламалардың ешбірінде қозғалмады.

Жұмыссыздық
Бүгінде телеарналарда ең көп талқыланатын тақырыптардың бірі – жұмыссыздық мәселесі. Себебі де анық: ҚР ҰЭМ Статистика комитеті жариялаған ресми дерекке сәйкес, Қазақстанда 2019 жылы 440,9 мың адам тіркелген. Елдегі жұмыс күшінің 4,8%-ін құрайды. Жұмыссыздық тақырыбы телебағдарламаларда талқылағанда,осы мәселене шешу үшін мемлекет тарапынан жасалынып жатқан іс-шаралар, әртүрлі бағдарламалар мен жобалар туралы айтуға көп назар бөліп, соған екпін қояды. Әйткенмен, сол мемлекет тарапынан істеліп жатқан жұмыстардың қалай орындалатыны және нендей нәтиже беретінін көрсетер нақты кейіпкерлер бейнесі жоқ.

Оқу сапасы
Қазақстанның білім жүйесіне түбегейлі өзгерістер қажет екені пікірталас алаңдарында жиі талқыланып келеді. Себебі айқын: оқу орындарындағы білім сапасының төмен болуы, мұның елдегі экономиканың сан саласына тікерей жағымсыз әсері бар. Осы тақырыпты көтерген ток-шоулар эфир барысында негізгі назарды білім саласында қабылданып, жасалынып жатқан жаңа жобалар мен бағдарламаларға аударады.
Мәселен, оқулықтарды шығаруда тендерді қай жақ анықтайды не оқу жүйесінде дайындалып жатқан келесі бір ірі эксперимент жобалар туралы үлкен әңгімелер айтылады. Әйткенмен, адами капитал мәселесі мүлде қарастырылмайды. Соның ішінде қазіргі жаңа буында қандай құндылықтар өзгеріске ұшырап жатыр, өркениет адамын қалыптастыру үшін мемлекет білім жүйесі арқылы қандай приоритеттерді алға шығаруы қажет, деген сияқты сұрақтар талқыланбайды. Мектеп оқушылары арасында суицид, зорлық-зомбылық, оқытушы беделінің түсуі, оқушы құқығының бұзылуы, партадан басталған пара. Мұндай жағдайлар сапалы білім беруге бағытталған жобалардың аясынан тыс қарастырылуы керек пе? Біз айтқан шулы бағдарламаларда осы тақырыптар төңірегінде терең талқылаулар жүрмейді.

Баспана
Ресми деректерге сүйенсек, халқының 14%-і, яғни 2,5 млны баспанасыз жүрген Қазақстанда баспана мәселесі аса өзекті. Барлық бағдарламаға тән ортақ бір кейіпкер – ұзақ жылдар бойына мемлекеттен тегін үй берілетініне сеніп келе жатқандар. Сондықтан да бұл тақырыпқа қатысты эфирлерде негізінен баспана мәселесіне қатысты мемлекеттік бағдарламалар көбірек талқыланады. Ешкімге алақан жаймай, ешкімнен көмек күтпей қара жерде қара шаңырақ тұрғызған кейіпкерлер бейнесі көрсетілмейді.

превьюдағы сурет

«Астарлы ақиқат» бағдарламасынан алынған

Дәрігерлер ісі. 30 қыркүйек — 6 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Дәрігерлер ісі. 30 қыркүйек — 6 қазан қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Қазақстандық дәрігерлер аптаның бас ньюсмейкерлеріне айналды. «Алматы дәрігерлерінің ісі» тынышталмай жатып, атыраулық дәрігерлерге қатысты шу шықты. Олар туралы барлық телеарна айтты. Екінші оқиғаны айта отырып, біріншісін де ұмыт қалдырмады. Әйтсе де әр телеарнаның тақырыпты қозғауында азды-көпті айырма болды.
Аптаның екінші бас жаңалығы – Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ереванға және Сочиге сапары. Бір телеарна мұны «қараңызшы, қандай селфи» мазмұнында хабарласа, қалғандары көлемді, бірақ, шынын айтқанда, кісі жалықтырар сюжеттер жасады.
Мониторингімізге дәстүрлі түрде «Хабар», КТК, «Еуразия бірінші арнасы» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық қорытынды бағдарламалары енді.

«Большие новости», КТК
Бағдарлама ҚР Денсаулық сақтау министрінің Атыраудағы тұтқындалған дәрігерлер оқиғасына қатысты пікірінен басталды. Бұл оқиғадан хабарсыз адам бағдарламаның бастапқы 1,5 минутында әңгіме не туралы екенін түсінбейді. Тек содан кейін жүргізуші Қазақстанның батысындағы перинаталды орталықта не болғанын баяндайды: сондағы дәрігерлер жаңа туған сәбиді мұздатқыш камераға қалдырып, өлтірді деген күдікке ілініпті.

Әрмен қарай тақырыпты «алматылық дәрігерлер ісіне» қатысты тергеу барысы туралы жаңалықпен жалғастырды. Журналистер бұл жолы да көрермендерді бар оқиғадан хабардар, деп ойласа керек-ті. Мәселен, дәрігерлердің қателігінен көз жұмды делінетін Нұрсұлтан Күдебаев әуел баста неліктен ауруханаға түскеніне жауап бермейді. «Жол апатынан кейін» деген түсіндірмеден көп нәрсе түсініксіз: қандай жол апаты, қандай жарақат алған? Неліктен ота жасату қажет болды? Бұл сұрақтарға жауап жоқ. Жігіттің туыстарының баспасөз-конференциясы неліктен ұялы телефон камерасына түсірілгені де түсініксіз. Баспасөз-конференциясында сөйлеген спикерлердің сөзі сапасыз жазылғандықтан айтқандарын субтитрмен бергені де назарды аудартады: әдетте мұндай баспасөз-конференцияларында тәуір камерамен түсіреді не дұрыс микрофонға дауысты жазып алады. Осы сәтте бірдеңе дұрыс болмағанға ұқсайды.

Қауіпті ұялы телефондар (Қазақстанда ұялы телефоннан ток соққан бойжеткен қайтыс болды) туралы сюжет үдемелі басталды. Шебер-сарапшылар қытайлық қуаттағыш құралдар, сапасыз қуат батареялары мен тағы басқасы қаншалықты қауіпті екенін айтып берді. Содан кейін кенеттен әдемі фото не видео түсіру үшін шатырға шығып, құлап кеткендер тақырыбына өтті. Сонда қалай болғаны: мұндай жағдайда ұялы телефон қауіпті ме?! Әрмен қарай журналист ешқандай да түсіндірмесіз, электомагнитті толқындардың адам ағзасына, әсіресе балаларға зияны туралы әңгімелеуге көшті. Тартымды материал болғанымен де «сорпаға компот құяйық, бәрібір асқазанда араласады ғой» деген түсінікпен жасалыпты.

Бағдарламаның бұл шығарылымында «Большой вопрос» атты жаңа айдардың тұсауы кесілді. Мұнда студияға қонақ шақырылады. Аталған айдардың бірінші эфирінде жүргізуші балабақшаның бала ұрып-соғатын тәрбиешілері туралы құқыққорғаушы Марианна Гуринамен сұхбаттасты.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» расымен де өзгеріп жатыр. Әзірге, «7 күн» бағдарламасы президентсіз сюжетпен басталмаса да аңдатпалары басқа жаңалықтардан басталады: бұл жолы бірінші аңдатпада жаңа туған сәбидің өліміне күдікті атыраулық дәрігерлер оқиғасын көрсетті. Сосын жүргізуші Александр Трухачев бағдарламаны неліктен Еревандағы Еуразиялық экономикалық кеңес отырысынан бастағанын түсіндірді: «Өйткені, жаһандық қауіпсіздік мәселесі асүйде шешілмейді». Қисынды.

Сюжет әдепкі «Хабар мәнерінде» жасалғанымен де журналист оны кейбір деталдармен әрлеуге тырысыпты. Мысалы, президенттердің селфиін, қай президенттер қандай нөмірлі автокөліктермен келгенін, ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ереванда кімдерге барғанын көрсетіп өтті. Сосын тауарын Ресейге сата алмай жатқан бизнесменді көрсетті: яғни, сюжетте жоғары лауазым-дағы галстук таққандарды ғана емес, сонымен қатар нақты мәселеге тап келген адамдар да болды.

Ал Тоқаев пен «Валдай-2019» туралы сюжетте іліп аларлықтай ештеңе жоқ. Тілшінің сюжеті президент пен басқа да спикерлердің мәлімдемелерінен қиып алғынған синхрондардан ғана құралды.

Осы аптаға кәсіби мерекесі тұспа-тұс келген мұғалімдер тақырыбында соншалық қасаң, пафосқа толы сюжет жасалыпты. Жаттанды сөздерден құралған сюжетте мұғалімдердің мұң-зары мен мәселесі «барлығын шешеді, шешіп жатыр» деген сипатта атүсті айтылды.
Аңдатпада айтылған «Атыраулық дәрігерлер ісі» туралы сюжетке «алматылық дәрігерлер ісі» де еніпті. Қайтыс болған жігіттің туған-туыстары осы аптада баспасөз-конференциясын бергенімен «Хабар» телеарнасы бұл тақырыпты тек дәрігерлердің позициясынан баяндады.

Тележүргізушінің «несие рақымшылығы» туралы сюжетке алғысөзі тым ерсі көрінді. Ол бұл акцияны «қоғам назарынан тыс қалған» деп атады. Күллі жаңалықтарда айтылып, интернетте талқыланып, бірқатар телеарна бірнеше қорытынды бағдарламаларында қозғаған тақырыпты «қоғам назарынан тыс қалған» деп неліктен атағаны түсініксіз? Бәлкім «Хабар» телеарнасы бұл тақырыпқа жеткілікті көңіл аудармаған болар?!

Ал сюжетте баланс сақталмаған: сонда айтылғандай, несиені кешіру – шартсыз қайырымдылық, кім мұқтаж болса, солардың несиесін кешірді, ал кімнің несиесі кешірілмесе, демек олар қайырымдылық жасаушыға айналып отыр екен.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
«Аналитика» да «алматылық дәрігерлер ісі» туралы айтты. КТК телеарнасындағы әріптестерімен салыстырғанда, «Еуразия бірінші арнасының» тілшілері оқиғаның бэкграундын берді: біз Күдебаевтың квадроциклден құлағанын, дәрі-герлерге сүйек сынығымен түскенін білдік. Сюжетте Нұрсұлтанның туған-туыстарының да позициясы да, ІІМ-нің ресми позициясы да бар. Бірақ, журналист содан кейін Қарағандыда кішкентай ұл баланың өліміне кінәлі деп танылып, сотталған анестизиологтың ісін әңгімелеуге көшеді. Алдын дәл осы анестизиологтың қатысуымен ота үстелінде 13 жасар қыздың көз жұмғанын айтады. Сосын қыздың әкесі дәрігер салған дәрінің оның қызына қарсы көрсетілімі болғанын, сол дәріні ұл балаға да салғанын мәлімдейді. Ол бұл ақпарды қайдан алған? Анестизиолог неліктен сол кезде сотталмаған? Судья істі негізсіз жапқан ба? Мұны дәлелдеуге бола ма? Журналист дәрігердің кінәлі екеніне неліктен сенімді? Екі дәрі де қауіпті болса, онда заңсыз ба? Бұл сұрақтарға жауап жоқ, бірақ журналист бір баланың өліміне кінәлі деп танылып, сотталған әйел дәрігерді тағы бір баланың өліміне кінәлі деп айыптайды.

Жүргізушінің осы сюжеттен кейін келесі сюжет туралы кіріспесі тіпті тосын естілді: жүргізушісі алғысөзінде интернетте тексерілмеген жалған ақпарат толы екенін айтып салады.

Арыстың қалпына келтірілгені туралы шағын әрі синхронсыз сюжет кішігірім үгіт-насихат сияқты көрінді: жөндейтінді жөндеп, сүрілгенді қайта тұрғызды, ал «еліміз бірліктің сынағын бірге тапсырды» деді.

БЖЗҚ туралы сюжет шым-шытырақ, олпы-солпы жасалыпты: материал авторы көп санды инфографикамен бергенімен де оны тез-тез оқығандықтан бірдеңе түсіну қиынға соқты. Тездетіп оқығанда сөйлемдері қарапайым болуы тиіс еді, бірақ журналист мұны да ескермепті. Нәтижесінде не айтқаны түсініксіз, зейнет жасына жеткенде аш қаламыз ба, қалмаймыз ба? Осы сауалға жауап жоқ. Ал егер аш қалсақ, онда неліктен аш қаламыз? Біздің қордағы ақшамызды дұрыс басқармаған ба, әлде БЖЗҚ дәретхана қағазы тым көп қолдана ма?

Әйелдер колониясынан жасалған арнайы репортаж эксклюзив болуы тиіс еді? Бірақ, сексистік мазмұндағы сюжет болыпты. «Әйелдер өзін қажет сезінуі міндетті»,-дейді түрме бастықтарының бірі. Ал еркектер ше? Тұтастай алғанда, материалда айтылғанға сенсек, қатаң режимдегі түрмеде әйелдерге қастерлейді, түсінеді, оқытады, аялап, әлпештейді, тіпті күйеуге береді. Түрмеде өндіріс бар. «Бізде бәрі жақсы. Біз бұған лайықпыз ба, білмеймін» дейді сотталғандардың бірі. Ал екіншісі «Бізде бәрі бар. Тек еркіндігіміз жоқ» дейді екіншісі. Түрме емес, санаторий сияқты.

Apta, QAZAQASTAN
Авторлар бағдарламаның алғашқы 15 минутын Қасым-Жомарт Тоқаевқа, дәлірегі оның осы аптаны қалай өткізгеніне арнапты. Тосын тұстары да аз болмады. Мәселен, Қазақстан президентінің Сочиде өткен «Валдай» дисскусия клубының отырысында «Азиядағы қақтығыстар тұщы суды бақылауға ойысуы мүмкін» деген мәлімдемесі сюжеттің алғысөзінде айтылғанымен де, сюжетте тұщы су туралы ләм-мим демеді. Бұл тақырып Орталық Азия үшін айтарлықтай маңызды. Осы туралы басқа елдердің көшбасшылары не дейтінін білу қызық-ақ.

Басқа да бағдарламалар сияқты «APTA» да Еревандағы президенттер селфиін айтты. Жүргізуші «цифрлық дәуірдің құдіреті сондай күшті, тіпті консерваторлар либералдармен бір кадрда жымияды» деп айтып салды. Қай көшбасшысыны консерваторға, қай көшбасшыны лбиералға жатқызғаны жұмбақ боп қалды.

Қазақстандағы ауыз су тапшылығы туралы сюжетте баланс сақталмады. Ауыл тұрғындарының синхрондары көп. Олар бұған ауылға су құбырын жүргізбеген мердігерлерді, бітпеген жұмысты қағаз жүзінде қабылдап алған шенеуніктерді кінәлайды. Әкімдіктегі шенеуніктердің пікірі де түсініксіз. Мәслихат депутаттары жемқорлық туралы айтқанымен де нақтылық жоқ.

Басқа бағдарламалар сияқты Apta да «атыраулық дәрігерлер ісіне» сюжет арнады. «Бәлкім бар мәселе system changes-те шығар» деді жүргізуші. Бірақ, мұның не екенін (ағылшын тілін білмейтіндерге), және жүйеге қандай өзгеріс қажет екенін түсіндірмеді (түсіндіретін сарапшыларды да шақырмады).

Қазақстан мұғалімдері туралы сюжетте де «Хабар» телеарнасының бағдарламасына тән кемшілік болды: тек қана алғыс айту. Бірақ, Apta авторлары қызық хикаялар тауыпты: мәселен, Лондонда оқыған, қазір ауыл мектебінде білім беретін педагогты көрсетті.

Айта кетсек, «Жаңа репортер» қазақстандық телеарналардың қорытынды апталық ТВ-бағдарламаларына мониторингін тұрақты түрде апта сайын жариялайды.

Жәнібек Нұрыш

Қазақстандағы әйелдер митингі. 23-29 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Жәнібек Нұрыш
-
0
Қазақстандағы әйелдер митингі. 23-29 қыркүйек қорытынды ТВ-бағдарламаларына шолу

Қазақстанда соңғы аптаның тақырыбы — әйелдер митингі, дәлірегі көпбалалы аналар және феминистер жиыны болды. Феминистер митингіне ресми рұқсат етілсе, көпбалалы аналарға рұқсат берілмеді. Бұл тақырыпты қазақстандық телеарналардың барлығы дерлік апталық қорытынды ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларында шығарды. Феминистер митингісіне келсек, КТК тілшілерінің бұл оқиғаны қаншалықты кәсіби баяндағанын, толымды сюжет жасағанын көреміз. Ал «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарының көпбалалы аналар жиынына қатысты сюжеттерінде тепе-теңдік жетіспеді. Дәстүрлі апталық мониторингімізде КТК, «Еуразия бірінші арнасы», «Хабар» және QAZAQSTAN телеарналарының апталық бағдарламаларын қамтыдық.

«Большие новости», КТК
Бағдарлама «алматылық дәрігерлер ісінен»: №4 қалалық аурухананың басшысы Қанат Тезекбаев пен анестезиолог Асқар Тұңғышбаевтың тұтқындалуы мен босатылуынан басталды. Журналистер оқиғаның қалай өрбігенін егжей-тегжейлі әңгімеледі, бірақ тараптардың: дәлірегі полицейлердің, судьялар және/немесе Қаржы министрлігі экономикалық қылмыстар Департаментінің (неліктен екені түсініксіз, бұл департамент Тезекбаев ісімен айналысады) айтарын естімедік.

Екі жасар баласын сабаған өгей әке туралы сюжет. Бала ес-түссіз жатыр, ер адам тұтқындалды. Дәрігерлердің, бала туыстарының, заңгердің және бала құқықтағы жөніндегі уәкіл Аружан Саинның пікірі бар.

Жалпы алғанда, сюжет отбасындағы зорлық-зомбылықты ізгілендірудің соңы талай жанжалсүйерді еркінсітіп жіберуіне арналды. Кезінде зорлық-зомбылықты ізгілендіруге дауыс берген әлдебір депутаттың не ізгілендіру бастамасын көтерген шенеуніктің пікірі жетіспеді. Неліктен бұлай етті? Түрмелерден орын босатқылары келді ме? Осы сауалдарға жауап беретін пікірлер қажет-ақ еді.

«Больше деталей» айдарында да тепе-теңдік жетіспеді. Мұнда Ақтау мен Нұр-Сұлтанның коммуналшылары жылыту маусымының алдында тарифті көтергісі келетіні туралы айтты. Наразы тұтынушылар, тәуелсіз сарапшылар, сол өтінімдерді қарап жатқан антимонополшылар бар, бірақ жылу беруші-таратушылардың пікірі жоқ. Олар өздері ұсынатын қызмет бағасын неліктен көтергісі келеді? Тіпті сарапшы Петр Своик шынтуайтында тарифті монополистердің өзі ойлап шығаратынын айтады.

Есесіне, пластикалық ота жасайтын хирургтер туралы сюжетте тепе-теңдік сақталған. Материалда ем алушының өліміне күдікті дәрігерлердің қорғаушылары, шенеуніктер, сарапшылар және жапа шеккен/көз жұмғандардың туыстарының қорғаушылары да бар. Тілші ешбір тарапқа ауытқымай, деректерді бейтарап баяндайды.

Бағдарлама авторлары феминистер митингі және елдегі феминизм сынды күрделі тақырыпты мейлінше абайлап әрі байыппен қозғады. Сюжет кіріспесінде ширықтырған бір сәт болды. Тележүргізуші Алексей Рыблов жанындағы тележүргізуші Анна Яломенкомен диалогында біздегі жағдай Иран және Түркіменстанмен салыстырғанда жаман емес, өйткені Иранда әйелдердің алаңнан футбол көруіне енді-енді рұқсат ете бастады, ал Түркіменстанда әйелдердің темекі тартуына тыйым салынған, деп айтып салды. Рыблов тарапынан аз-кем троллинг болуы да мүмкін. Десе де тепе-теңдік сақталып, барлық тараптың пікірлері қамтылған сюжет болыпты.

«Аналитика», «Еуразия бірінші арнасы»
«Аналитика» бағдарламасы да қатысушылары «қоғам тыныштығына қауіп төндірді» деп, тұтқындалған наразылық акциясы мен әйел құқықтары үшін рұқсат етілген митингіні салыстырды. Журналистің «рұқсат етілмеген, демек заңсыз», «пікір бар да рұқсат ету бар» деген сияқты түрлі журналистік оралымды сөздеріне қарамастан, аса түсініксіз сюжет. «Тұтқындалған бала туралы оқиға ерекше көзге түсті, 2000 жылы туған бала екен, демек 19 жаста, демек өз іс-әрекетіне жауап беретін жас» деген журналист сөзімен қатарласып экранда балаларын ерткен әйелдің жүріп бара жатқан автозакты ұрғылаған сәті көрінеді. Әрмен қарай полицейдің «ол қызметкерлерді арандатты» деген мәлімдемесін береді. Ол кім, тілші айтып жатқан 19 жастағы бала ма, әлде видеодағы әйел ме? Еш түсініксіз.

Материалдың екінші бөлігі, рұқсат етілген митинг тақырыбына ойысқанда, журналистің тілі қамқор тіркестерге, яғни «әйел жолдастар», «митингке шығар алдын не үшін күресетініңізді біліп алған қисынды» сынды сөздермен өріледі. Митинг қатысушыларының да анық цитатасы жоқ, кездейсоқ өтіп бара жатқан адамның «ер мен әйелді қарама-қарсы қоятын мұндай қозғалыстардың тірлігі дұрыс емес, бұл – ашу-ыза» деген пікірі сюжеттің шарықтау шегі болды. Әйел құқықтары үшін митингіге шыққан жас қыз-жігіттердің жүзінен ешқандай ашу-ыза байқалмайды.

«Аналитика» 10 минуттық сюжетін генетикалық ерекшелігі бар адамдарға арнады. Журналистердің бұл тақырыпты қозғауына осы аптада «Еуразия бірінші арнасында» көрсетілетін «Бір сұрақ» бағдарламасына келген ақтаулық альбинос апалы-сіңлілілердің оқиғасы түрткі болса керек. Бұл ақпараттық түрткіні көрермендерге көрсетпеді, оның орнына Түркістандағы сақалы бар әже, ауыруды сезінбейтін павлодарлық ер адамды көрсетті. Әрмен қарай Youtube-тан Дондағы Ростовтағы Margo Tops атты қыздың «Өзгеше аурумен ауыратын 5 адам – 2018» видеосын береді.

Бағдарлама авторлары осы сюжетімен Қазақстанда да генетикалық ерекшеліктерге ие адамдардың барын көрсеткісі келді ме, әлде альбинос-қыздардың анасымен сұқбатты міндетті түрде шығару керек болды ма (бірақ, бұдан артық ештеңе ойлап таппапты), әлде YouTube-қа арнап шолу жасай алатындарын дәлелдеді ме? Түсініксіз, ал сюжет таблоид стилінде шығыпты.

Авторлар БҰҰ сессиясында сөйлеген швед қызы Грета Тунберг феноменіне үлкен сюжет арнады. Ол саясаткерлерді экологиялық мәселелерді шешуде әрекет жасамай отырғаны үшін айыптады. Материалдан АҚШ президентінің осы мәлімдемеге реакциясын, Меркелдің қанша лайк жинайтынын және «алтын миллиард» елінің өз экономикасын қалай көтергенін білесіз. Әйткенмен Қазақстандағы экологиялық ахуал туралы ләм-мим демеді.

«7 күн», «Хабар»
«Хабар» телеарнасы үшін президент Тоқаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясында сөйлеуі басты жаңалыққа айналды. Тележүргізуші бұл жаңалыққа аса шаттанатынын жасырмады. Тоқаев сөзін қазақша бастап, ағылшынша жалғады. «Мемлекеттік тіліміз жаһандық деңгейдегі ең масштабты саяси форумда естілді» деді Александр Трухачев. Бұл тек кіріспедегі сөздің бір бөлігі ғана, қалғаны Қазақстан беделіне, оның Бас Ассамблеяда сөз сөйлеген президенттеріне, ядролық қарудан бас тартуы және тағы басқасына арналды. Сюжет те күтілгендей қызықсыз шықты. Бұл жолы Нью-Йорктен демесеңіз, әдепкі пропаганда. Мұндай «жанрдағы» материалда қандай да бір тепе-теңдік турасында айтудың өзі артық. Тоқаевтың «Қазақстанда демократия енді-енді дамып жатыр» деген сөзін «екінші тарап пікірі» ретінде алмаса, басқа баланс жоқ.

Қазақстан астанасында Еуразия елдері парламенттері спикерлерінің IV кеңесі туралы сюжетте де баланс, визуализация, динамика мен жаңа ой-пікір ұшыраспады. Костюм киген қатысушылардың біркелкі кадры ұйқы шақырады.

Жалпы мұндағы ең жарқын сәттің бірі – Тоқаев пен Зеленскийдің кездесуі (Нью-Йоркте мемлекет басшыларының екі жақты кездесулері туралы материалдан үзінді) болды. Онда да Украинаның ерекше президентінің қызметі мен өмірі көпшілікті қызықтырса керек-ті.

Бағдарламаның президенттер туралы айтудан қалған ширек бөлігі бақуат адамдар да алып жатқан атаулы әлеуметтік көмек пен көпбалалы аналардың жиындарына арналды. Сюжет басында тілші сол аналарды қатаң сөгіп, айыптаса (жолдарда кептеліс жасап, жағдайды ушықтырады), оның ойын психолог (өздерін деструктивті ұстайды, балаларын қинайды, оларды жауапқа тарту керек) жалғады. Тұтастай алғанда, материал авторлары түрлі спикерлердің көмегімен «бұл әйелдер тегін баспана, тіпті астанадан тегін баспана сұрайды, ал дұрыс адамдар түрлі аймақтарға қоныс аудару бағдарламаларына қатысады, не кезекке тұрады» деген ойды жеткізуге тырысты.

Әйткенмен, сол әйелдердің өзіне сөз бермеді. Есесіне, мемлекет Нұр-Сұлтаннан жырақта өмір сүріп, жұмыс істеуге дайын адамдарға қандай керемет жағдай жасайтынын бар бояуымен баяндады.

«Атаулы әлеуметтік көмекті негізсіз алатындарды» әбден сынаған авторлар ары таза алушылар да барын айтып өтті. Тіпті оларды көрсетті. Бірақ, бұл сюжет тепе-теңдігіне еш әсер етпеді.

Apta, QAZAQSTAN
Apta бағдарламасының авторлары «Хабар» телеарнасымен жарысып, Тоқаевтың АҚШ-қа сапарына 14 минут эфир уақытын арнады. Эфир жүргізушісі Жайна Сламбек кіріспе сөзін «Қасым-Жомарт Тоқаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясы 74 сессиясының ашылуына қатысқаны — оның «әлемдік аренада Қазақстанның екінші президенті кім» дегенге жауабы. Сарапшылар сөйдеп жазып жатыр» деп бастады. Тілші ҚР екінші президенті Нью-Йоркте бизнесмендермен кездескені туралы баяндағанда бұл бастама бизнесмендер тарапынан екенін баса айтып өтті. Мұны айтудың неліктен қажет болғаны сол қалпы түсініксіз. Десе де тұспалдауға болады, осыдан кейін материал авторлары «Картадан жасалған үй» сериалының кадрларын көрсете отырып, АҚШ-тағы «жасырын саяси ойындар» туралы айтты.

Қазақстандық саясаттанушы «Ақорда мен Ақ үй арасында жақсы коммуникация орнағанын, бұған лобби-топтар әсер етеді» деген пікір білдірді. Қазақстандық лобби-топтар болса керек-ті?! Бірақ, Қазақстан билігі мұндай лобби-топтарға қанша қаржы бөлетіні (егер бөлетін болса) сол күйі айтылмады.

Астық науқаны, бидайға орақ түскені туралы сюжетте мейлінше өзекті тақырыпты көтерді. Қуаңшылық салдарынан Қостанай облысында биылғы астық түсімі аз, сапасы да мәз емес. Мемлекет фермерлерге субсидия бермей келеді. Материалда фермерлер де, элеватор қожайындары да, шенеуніктер де, диірмен өкілдері де бар. Әйтсе де сюжетте қамтылған мәселелердің көптігінен барлығы араласып кеткен. Автор сюжет құрылымын жақсы құра алмапты.

Apta авторлары «алматылық дәрігерлер ісі» туралы да айтты, тележүргізуші эфирде тұрып, көрерменге сұрақ жаудырды, бірақ сол сұрақтарын жауапсыз қалдырды.

Донорлық және трансплантология туралы сюжет қызық шыққан. Бұл сюжетке ІІМ басшысының адам мүшелерін заңсыз сатумен айналысқан трансұлттық қылмыстық топтың жолын кескені туралы мәлімдемесі түрткі болыпты. Сюжет авторы дене мүшелерін сатқысы келетіндерге де сатып алатындарға да телефонмен хабарласады. Телефон сөйлесуінің барлығын жазып алып, эфирде көрсетті. «Тірі кейіпкерлерді» (тым болмаса ту сыртынан түсіруге келісетін) таппапты. Сюжетте сарапшылардың, полицейлердің, дәрігерлердің пікірі жоқ. Тілші өзі түйін жасап, сарапшы рөлінде сөйлейді.
QAZAQSTAN телеарнасының да көпбалалы аналар митингісі туралы материалы «Хабар» телеарнасының сюжетіндегідей шықты. Оларды масылға балап, бұл турасында мейлінше ұзақ айтқандарымен, сол аналардың өзіне ешкім сөз бермеді.

Нұр-Сұлтанда күрестен өткен әлем чемпионатында қазақстандық балуандар ешбір алтын алмағаны туралы сюжет те тепе-теңдік жағынан ақсады. Сарапшылардан, бапкерлерден, спортшылардың пікір болғанымен, салалық министрлікті шет қалдырыпты. Десе де эмоциялы сәттерге толы сюжет мәтіні мен визуализациясы жақсы шыққан.

Айта кетсек, қазақстандық телеарналардың апталық қорытынды бағдарлармаларына мониторингіміз тұрақты түрде апта сайын жүргізіледі, келесі мониторинг алдағы аптада жарияланады.

Жәнібек Нұрыш

1...434445...77Страница 44 из 77

Бұл уеб-сайт америкалықтардың АҚШ халықаралық даму агенттігі (USAID) арқылы көрсеткен көмегімен мүмкін болды. Internews Қазақстан жарияланымдардың мазмұнына жауап береді, бұл АҚШ Үкіметі немесе USAID позициясын міндетті түрде білдірмейді. «Медиасын» бөліміндегі жарияланымдар автордың көзқарасын көрсетеді, бірақ Internews-тің, USAID-тің немесе АҚШ Үкіметінің позициясын міндетті түрде білдірмейді.

Хабарласыңыз: info@newreporter.org

СІЛТЕМЕЛЕР