Видеода мультимедиа сторителлинг онлайн-мектебінің менторы, медиатренер Назгүл Қожабек сторителлинг форматтары, оқырманды қызықтырар көрнекі ету туралы әңгімелейді.
Оқуға арналған материал
Мультимедиалық сторителлинг
Бастапқыда интернет сайттардағы материалдар құрғақ мәтін түрінде жарияланды. Кейін түрлі-түсті суреттер, графикалар қосылды. Дегенмен мәтін мен суретпен алысқа кете алмайсың. Көлдей мақалаларды соңына дейін оқитын оқырмандар көп емес. Бірақ оқырман интернетте бәрібір ұзақ отырады. Басқа материалдарды оқиды. Не істемек керек?
2012 жылдың соңына қарай редакциялар оқырман психологиясын түсіне бастады. Медиа басшылары, журналистер, дизайнерлер жаңа стандарттарды қалыптастырды, олар Digital Storytelling деп аталды. Түрлі эксперименттер жасалады. Бірақ ең сәттісі New York Times редакциясы жасаған Snowfall интерактивті баяны еді. Осыдан соң интернетте контентті ұсынудың жаңа стандарттары пайда болды. Содан бері мультимедиа құралдары, форматтар көбейді. Ал сторителингті қандай форматта беруді қалай таңдаймыз?
Сторителлингті мультимедиа форматында әзірлегенде ең алдымен мән беретініміз журналистиканың алты сұрағы: Кім? Не? Қайда? Қашан? Неге? Қалай?
Мультимедиа форматын таңдағанда осы алты сұраққа сәйкестігіне, релеванттығына қарай — қай форматпен қай сұраққа жауап беруге ыңғайлы болуына байланысты таңдаймыз.
Яғни оқиғаның қай аспектін, қырын, факторын, қай тәсілмен, құралмен жеткізе аламыз.
Мультимедиа форматын таңдағанда екіге бөлеміз: формат жеке өзі оқиғаны бастан аяқ баяндауға жарай ма және ол үлкен материалдың құрамдас бөлігі бола ма?
Форматтардың көбі өз алдына оқиғаны бастан аяқ баяндауға мүмкіндік береді.
Оқиға негізі — мәтін. Мәтін жазылып болған соң, автор оны көрнекі ете түсетін қосалқы форматты немесе сол мәтінді орналастыруға болатын формат іздейді. Яғни мәтінімізді сол күйінде мультимедиа форматында әзірлейміз, не болмаса мәтін арасына мультимедиа форматындағы көрнекілікті қосамыз. Олар фото, видео, аудио немесе жаңа мультимедиалық форматтар болуы мүмкін.
Фотосыз бүгінде ешбір материал жарияланбайды. Онда кейіпкер, оқиға орны, қалай болғаны бейнеленуі тиіс.
Аудиоформат. Сторителлингті тұтас сұхбат ретінде әзірлеп подкаст жасауға болады. Немесе слайдкаст — кейіпкер әңгімесіне аудио форматтағы бір немесе ондаған фотоны презентациялау.
Видео — сторителлингке үлкен мүмкіндік беретін, таптырмас формат. Бұл қысқа роликтер, фильм немесе фрагменттер болуы мүмкін.
Графика — инфографика, коллаж, фотожаба. Инфорграфика статистика немесе цифрларды сөйлетін таптырмас формат. Сонымен бірге сторителлингті ерекше әрлендіретін комикс немесе фотожаба бар. Фотожабаны қазақ медиасында жиі қолданатын журналист Серік Аббас Шах. Өз туындылары арқылы ол қоғамдағы жағдайға бей жай еместігін немесе оның әлсіз тұстарын көрсетіп отырады.
Карта. Оны графикаға жатқызуға болады. Ол интерактив және статикалық болып бөлінеді. Мысалы, интерактив картасы форматында жолжазбаны әдемі баяндауға болады. Онда уақыт, орын және тағы басқа детальдарды енгізуге болады. Ал, статикалық картаны жай көрнекілік ретінде қолдануға болады. Мысалы, бір оқиғаның орын алған жерін көрсету үшін қолданылады.
Таймлайн. Қазақ онлайн медиасында бұл формат аса танымал емес. Бұл жерде оқиғаны хронология түрінде береміз. Оған қосып басқа форматтарды да қолдануға болады.
Сұрақ-жауап. Ол мультимедиалық форматқа аса келмейді. Тек егер баяндау барысында кейіпкер немесе тарихи оқиғаға кішігірім сипат беру үшін қолданылмаса ғана.
Тест, ойындар. Тест оқырманның сторителлингке көз қарасын білуге, ал ойын оқырманды сол материалға деген қызығушылығын суытпауға, интерактив орнатуға мүмкіндік береді.
Тақырып бойынша тапсырма: Қалаңыздағы ғимараттардың тарихи суреттерін табыңыз. Дәл сол ракурстан жаңа суретке түсіріңіз. Осы екі суретті juxtapose сервисінің көмегімен дейін және кейінгі көрінісін жасап, бөлісіңіз.
Сторителлинг онлайн-курсының “Кәсіби кеңес” тұрақты айдары бар. Мұнда журналистер сторителлинг материал дайындау бойынша тәжірибесін айтып, кеңес береді. 2-модулдің “Кәсіби кеңес” айдарында журналист, газет редакторы Жәнібек Нұрыш газет редакцияда сторителлинг материал дайындау процесі қалай жүретіні, сторителлингте ең бастысы не екені, команда жасақтау туралы айтады.
Жәнібек Нұрыш, журналист:
Біздің басылым соңғы уақытта сторителинг жобаларымен айналыса бастады. Газетімізде “Тағдыр” деген айдармен оқырмандарымыздың қилы тағдырына негізделген материалдар да дайындаймыз. Өз редакциямыздағы тәжірибемізбен бөлісейін.
Ең бірінші тақырыпты анықтау керек, сол тақырыпқа сай хикая іздеу керек. Немесе тақырып жоқ, бір кейіпкердің хикаясын біліп қалсаңыз, соны лонгридке айналдыруға болады. Демек, лонгридте кейіпкер оқиғасы керек. Жақсы хикаясыз, кейіпкерсіз ешқандай сторителлинг болмайды. Мұнда жақсы дегеніміз — жақсы не жаман мағынасы емес, мұндағы жақсы дегеніміз — әсерлі/әсерсіз, елең еткізер/еткізбес, таңғалдырып, шошытып, есте қалар хикая.
Мұндай хикая табу үшін алған тақырыбыңызға сай әр жаққа хабарласып, таныстарды аралап, кейіпкерлер іздеу керек. Бір емес, бірнеше хикая тапсаңыз, тіпті керемет.
Содан соң хикаялардың арасынан ең жақсысын таңдайсыз. Әрмен қарай мейлінше сол хикаяны қазасыз. Оқиғаға қатыстылардың барлығын табуға тырысасыз. Кейіпкерді әбден сөйлетесіз, жылатасыз, күлдіресіз, бір сөзбен айтқанда, мейлінше сығып аласыз. Сосын сол тақырыпқа қатысты басқаларды да сөйлетесіз.
Жалпы оқиғаның тұтас картинасы пайда болған соң, жазуға отырамыз. Ең әсерлі тұстарын ерекшелеп аламыз. Сосын хикаяны өрбітіп жазамыз. Осы тұста құрылымын жасау, тақырыпшаларға бөлу, басынан соңына дейін оқырманды ұстап отыру өте маңызды. Яғни, хикаяның бар қызығын бір жерге жинамай, текстің басынан соңына дейін шашып тастаймыз.
Мәтінге иллюстрация: міне, осы тұста бірнеше тәсіл бар. Фото қосу, сурет қылып салу. Лонгрид фотолары не суреттерінің барлығы бір түстес, стилдес болғаны жөн. Мәтінмен үндесіп, үйлесуі керек. Оқырман не суретке не мәтінге қадалып қалмай, мәтін мен фотоларды не суреттерді бір деп қабылдауы керек. Үлкен сторителлинг жобаларды жасау үшін тұтас команда керек. Ол командада бір не екі тілші, Иллюстратор я фотограф, бетті қаттаушы, редактор, шама келсе администратор-продюсер болғаны жөн.
Бізде әлі сторителлинг материалдар аз, өзім holod.media, takiedela.ru лонгридтерін көп оқимын, үйренемін. Лонгридтерді әрлеуге қатысты бір мәселе, сторителлингте иллюстрациясы не тек фотодан не тек сызылған суреттен болуын құптаймын, және инфографика, анимация, түрлі эффект қосуға болар, бірақ эффектілерді асыра сілтеп жіберуге болмайды, себебі назардың барлығын өздеріне бұрып әкетеді.
Сторителлинг жасау қиындығы — хикая тауып, кейіпкерді сөйлеткеннен кейін сол оқиғаға қатысты басқалардан мәлімет алу, оларды сөйлету, егер меморган, құқық органдарына қатысты тұстары болса, олардан жауап алу, міне бұл қиын іс. Сосын тағы бір қиындық — хикаяда айтылғанға фактчекинг, растау мәселесі. Әсіресе, аты-жөнін құпия қалдырғысы келетін кейіпкер оқиғасын жазғанда фактчекинг өте қиын, тіпті кейде мүмкін емес іс екен. Аты-жөнін жасырғанда ойдан шығарылған хикая сияқты көрінуі мүмкін. Мұндайда журналист не медианың репутациясы ғана құтқарады. Саржағал медиа емес, салиқалы медиа, сенімге ие журналист болса, кейіпкерінің аты-жөні құпия хикаяға аудитория сенеді.
АЛДЫҢҒЫ САБАҚ: 2-модуль. 3-сабақ. Сторителлингке материалдар жинау
Әр модуль соңында курс қатысушысының оқып-үйреніп, білгенін пысықтауы үшін тест сұрақтары беріледі. 2-модуль бойынша тест сұрақтарына жауап беріп, өз-өзімізді сынап көрелік…
Әр модуль соңында курс қатысушысының оқып-үйреніп, білгенін пысықтауы үшін тест сұрақтары беріледі. 1-модуль бойынша тест сұрақтарына жауап беріп, өз-өзімізді сынап көрелік…
Сторителлинг онлайн-курсының «Кәсіби кеңес» тұрақты айдары бар. Мұнда журналистер сторителлинг материал дайындау бойынша тәжірибесін айтып, кеңес береді. 1-модулдің «Кәсіби кеңес» айдарында журналист Аян Қалмұрат сторителлинг тақырыбын таңдау туралы сөйлейді. Ол сторителлингке қандай тақырып таңдап, қалай кейіпкер табатынын баяндайды. Видеоны көрейік…
Мінсіз сторителлингті жазуға кіріспес бұрын алдымен журналистиканың басты алты сұрағын есімізге түсіреміз. Бұл сұрақтарды «Бес W және бір H» деп те атайды. Кім – Who, Не – What, Қашан – When, Қайда – Where, Неге – Why және Қалай – How. Журналистикадағы осы басты алты сұрақ сторителлинг компоненттерімен қабысып жатыр.
1. Компонент — орын және уақыт — Қашан және қайда?
Көркем әдебиет болмағандықтан, оқиғаның орны мен нақты уақыты баяндалуы тиіс.
2. Бас кейіпкер. Ол жалғыз немесе тағы бірнеше кейіпкермен араласуы мүмкін, автор калауы бойынша олардың мінездерінен параллель өткізеді немесе бір-біріне қайшы етеді.
Бас кейіпкер болу керек деген шарт емес, бірақ онсыз сторителлинг жасай алмаймыз.
3. Конфликт. Әдебиеттегі 32-33 фабуланың әрбір өзегінде конфликт жатыр.
Конфликт бар жерде кейіпкердің оған деген реакциясы, әрекеті және шешімі болады. Кейіпкер оң немесе теріс жолға түсуі, не болмаса сол конфликтіге түспеу — бәрі әрекет.
Мінсіз сторителлингте тосын эффект/сюрприз, яғни оқырман күтпеген, басынан айтылмаған бір жағдай болу міндетті.
6. Таңдау жасау қиындығы. Міндетті түрде кейіпкердің алдынан таңдау шығу керек. Ол кейіпкерді болашағын болжауға, өткеніне көз салып шешім табуына итермелейді.
7. Интрига — әрбір әдеби жанрда, өмірдің өзіңде де кездеседі. Ол қандай, кімнің арасында, қалай жетілетінін автор өзі шешеді.
8. Өзгеріс — процесс күйінде кейіпкердің жаңа күйіне алып келеді. Осы тұста оқиғаның шешімі шығады.
9. Қисынды қорытынды кейіпкердің жүріп өткен жолынан, ішкі және сыртқы өзгерісінен, айналасындағы өзгерістен түйгені.
Мінсіз сторителлинг қандай болу керек:
Оқиға шынайы (өмірден алынған, фактіге негізделген) болу керек;
Интриганы соңына дейін сақтау керек, бірақ әңгімеңіз кұр бос сөз болып кетпей, оқырманды ширықтырып, қызығушылығын суытпау;
Сынақ пен шешім. Кейіпкер сынаққа тап болуы қажет әрі одан оң немесе теріс шешім шығаруы тиіс;
Құрылымы. Оқиғаны баяндайтын материал сауатты жазылуы тиіс. Қандай форматты таңдасаңыз да — аудио, видео, фоторепортаж, мәтін —оқиғаның басы,шырқау шегі және қорытынды бөлімі өз ретімен жүруі керек;
Оқиға эмоцияға толы болу керек. Кейіпкерлеріңіздің айналасы, өздері де эмоцияға толы болу керек. Және оқырманның эмоциясын ояту керек. Эмоцияны берудің ыңғайлы форматы: фото, аудио және видео;
Деталь молдығы. Автор қандай да бір детальдарды баяндау форматына енгізуі қажет. Оны көру оқырман қызығушылығын арттырады;
Оқырманның атсалысуы — оқырман өзің бас кейіпкердің орнына қою арқылы оқиғаға негіз болған әлеуметтік проблемамен танысады, одан шығу жолын білетін болады,әрі өмірде сондай жағдайға тап болғандардың халін түсінеді;
Динамика. Мысалы видеода статикалық кадрлар қолданылмайды, тура солай мәтінде де бір нәрсені ғана әрдайым әрі шексіз сипаттауға болмайды;
Визуал контент. Әсіресе онлайн платформадағы материалдарда қажет. Визуал контент форматтары шексіз;
Әр экранда оңай көрсетіледі. Аудио, видео лонгридтің форматы кез келген құрылғыдан — смартфон,ноутбук,планшет т.б.) оңай көрсетілуі қажет, сонда аудиторияға бұл материалмен бөліседі, сторителлинг оқырманы көбейеді.
Түрлі эмоция тудырады. Кейіпкердің эмоциясы арқылы оқырман эмоциясын тудыру. Бұл реакция сторителлингті көпшілікке қызықты етіп қана қоймай, сонымен бірге әлеуметтік проблеманы көтеріп, шешімін табуға көмектеседі.
Ұсынылатын әдебиеттер:
How to Write a Novel Using the Snowflake Method. Randy Ingermanson
Сторителлинг. Как использовать силу историй. Аннет Симмонс
Золотой ключик инфосторителлинга. Михаил Хенкин
Практикалық тапсырма:
Алдыңғы сабақтарда айтылған кеңес, нұсқауларды ескере отырып, өміріңізді өзгерткен бір оқиғаны баяндап беріңіз. Бұл оқиға әрине сторителлинг бола қоймас … Бірақ, барлығы да мүмкін ғой?
Видеода мультимедиа сторителлинг онлайн-мектебінің менторы, медиатренер Назгүл Қожабек сторителлингте оқиғаның кілті мен құпиясы неде екенін, кейіпкер оқиғасын баяндау шеберліктері туралы айтады.
Оқуға арналған материал
Сторителлинг құрылымының қатып қалған ережесі жоқ. Дегенмен өзіңіздің алғашқы сторителлингіңіз үшін жеңіл шаблонды пайдалана аласыз. Кейінірек тәжірибеңіз арта түскен сайын сіздің баяндарыңыздың құрылымы да түрлене түседі.
Ең алдымен аудиторияны қызықтыруды ойлаңыз. Сіздің міндетіңіз жазушы болу емес, оқырманды қызықтыру. «Ол өмірі бірсарынды қарапайым ауыл мұғалімі еді. Аляскаға барып, поляр шұғыласын көремін деп ешқашан ойламапты…», «30 жылдық тәжірибесінде аппендэктомия операциясына үш мыңнан астам рет кірген екен. Бірақ бұл жолы қобалжуы басылар емес…» Сіз кіріспеңізде кейіпкеріңіз туралы ақпарат бере отырып, оның миллиондаған адамнан ерекшелігін көрсетуіңіз керек. Оқырман неліктен ары қарай оқуы керек? Неліктен сіз дәл осы кейіпкерді немесе оқиғаны таңдап, оны сторителлинг арқауы еттіңіз? Кіріспеде осы сұрақтың аңдатпасы болуы тиіс.
Қандай да бір оқиғаның өзегі – кейіпкер. Кейіпкерсіз ешқандай оқиға жоқ. Өйткені, әрбір әңгімеленетін оқиға — бір адамның басынан кешкені. Мұнда кейіпкер қиын жағдайға түседі, небір өзгерістерге тап болады, соңында оқиға шиеленісіп барып, шешімі шығады.
Шығармашылық ережелерге сүйенсек, кейіпкерің есік қағылған кезде бірден есікті ашса, онда мұнда оқиға жоқ деген сөз. Ал, егер кейіпкер есік ашуға бара жатқанда оқыс оқиға болса, міне осы қызық. Себебі, ол кедергіге тап болды және ол оқиғанын әрі қарай дамуына түрткі болады. Кейіпкеріміз тағдырдың ағысымен еріп кете беретін, ешқандай қарсылық танытпайтын адам емес. Ол — күрескер, ол мақсатына жету жолында түрлі кедергілерден өтеді, ол әрине өзгереді. Өзгеріс оң немесе теріс болуы мүмкін. Кейіпкерді өзгеріске итермелейтін мотивациясы болады. Сол мотивация оң болса ол мақсатына жетіп, күллі әлемді оның құрылымын,өзің және айналасындағыларды өзгерте алады. Бірақ сторителлинг хеппиэндпен аяқталатын ертегі емес. Сіз жазушы емес, журналистсіз. Сондықтан әрбір өзгерістің аяғы жақсылыққа ұласпауы да мүмкін. Кейіпкер күресі жеңіспен аяқталмаса, сторителлингтің баяны ашық қалады. Есесіне ол ой, кейіпкер күресі ары қарай оқырманның басында жалғасады.
Сторителлингтің ең басты шарттарының бірі — кез келген кейіпкер оқырманның эмоциясын тудыра алуы керек. Егер автор тыңдаушыны кейіпкер үшін уайымдауға тартып, оқырман оның әрбір қадамына алаңдайтындай мәтін құрамаса, онда бұл жазушының шеберлігіне күмән келтіруге болады. Сөйтіп, кейіпкердің міндеті —аудиторияны автор қалыптастырған әлемге алып келу, сол әлемнің эмоциясын оқырманға жеткізу.
Медиа салада «вовлечение аудитории» деген термин бар (аудиторияны оқиғаға тарту), яғни аудиториямен интерактив жасау. Мысалы, тек газет пен телеарналар заманында аудитория қандай да бір шығармашылық туындыдан алған әсерімен редакцияға хат жіберіп немесе телефонмен қоңырау шалу арқылы бөлісетін. Бұл байланыстың қазіргіден айырмашылығы жеделдігінде. Сіздің шығармаңыз онлайн платформаға бірден шығады әрі бұл мезеттен бастап ол өз бетімен өмір сүреді. Осындайда медиа мамандары «басқа оқиға басталады» дейді. Яғни жазылған оқиғаның өз оқиғасы басталып кетеді. Ол жетер жеріне жетіп, нәтижесін береді. Кейіпкер адам болуы шарт емес, ол қандайда бір идея немесе сөз болуы мүмкін (жазушының қалауына).
Оқиғаны баяндаудың ең жеңіл жолы — үш актілі драматургия құрылымын қолдану. Бірінші актіде оқиғаның басы немесе экспозиция мұнда кейіпкер кім, оның жағдайы, мінезі қандай, қандай қиыншылықтардан өткенін баяндаймыз.
Екінші актіде оқиға шиелініседі. Кейіпкер мақсатына қарай жолға шығады, сол жерде өзгереді, өзіңе үңіледі, қатесін түсінеді, оны түзеуге әрекет етеді. Егер кейіпкер ауру болса, оның мақсаты — жазылу, кедей болса — баю немесе айналасын өзгерту болуы мүмкін.
Үшінші актіде кейіпкердің белсенділігі азаяды, оқиғаның шешіміне жақындаймыз. Әлеуметтік маңызы бар оқиғада сыртқы күш әсер етеді, ол мысалы мемлекет, өзге азаматтар және т.б. болуы мүмкін. Яғни кульминацияда оқиға шешімі табылмақ не оның баяны ашық қалмақ. Өз кейіпкеріңіздің оқиғасын осы құрылымға салып, эмоция тудыратын детальдерді орында пайдаланыңыз. Сіздің баяныңызда артық сөйлем, сөз болмауы тиіс. Ешқандай жүктемесі жоқ бос сөйлемдер драматургияны нашарлатып, оқырманды жалықтырып жібереді. Сондықтан мәтін жазу кезінде барынша редакциялаған жөн. Сторителлингті баяндаудың қатып қалған формуласы жоқ. Шеберлігіңіз артқанда шаблоннан шығып, өз конструкцияңызды құруыңыз әбден мүмкін.
Видеода мультимедиа сторителлинг онлайн-мектебінің менторы, журналист Дархан Өмірбек сторителлинг құрылымы: кіріспе, экспозиция, негізгі бөлім, кульминация, түйін туралы әңгімелейді.
Оқуға арналған материал
Күрделі тақырыптарға жазылған мақалаларда әдетте терминдер, сандар, құрғақ фактілер көп болады. Мұндай көлемді мақалаларды оқырман соңына дейін оқуы екіталай. Сондықтан журналистер сторителлинг форматында күрделі мәселелерді оқырманға жеңіл жеткізуге тырысады. Адамға тек адам қызық. Кейіпкердің басынан өткен жағдайы арқылы оқырман оқиғаға қызығады. Журналист деректермен жұмыс жасауы қажет. Егер қорытынды мақалаңыз 5 мың сөз болса, сіз 50 мың сөзден тұратын материал жинайсыз. Архивпен, дереккөздермен жұмыс істей білген жөн. Сторителлингті жазуға отырмас бұрын ең алдымен жоспар құрған жөн. Журналист сюжеттің немен басталып немен аяқталатынын алдын ала біледі. Журналистің жазушыдан ерекшелігі — ол фактіні ойдан шығара алмайды.
Сторителлинг көлемді материал. Оның құрылымы — кіріспе, экспозиция, негізгі бөлім, кульминация, түйіннен тұрады.
Кіріспе.Кіріспеңіз қызық болмаса, ары қарай ешкім оқымайды. 1 минут ішінде адам 200-300 сөз оқиды десек, сіздің алғашқы 200-300 сөзіңіз ерекше жазылуы тиіс. Оқырманды мақаланың қызық екеніне көндіру қажет. Кіріспе тұзақ функциясын атқарады.
Тұзақты қалай құрамыз? Тұзақ оқырман ойында бұдан әрі не болды ойын ұялатып, интрига тужыруы керек. Ондай сұрақ туындамаса, кіріспе өз функциясын орындамады.
Экспозиция — сараптама мақалынан айырмашылығы, сторителлингте оқырман өзін сол оқиғаның ажырамас бөлігі сезінуі тиіс. Кейіпкерді бұрыннан танитын, оқиғаны ЗД форматындағы фильм тамашалап отырғандай сезінуі тиіс. Ол үшін не істеу керек? Бізге экспозиция бөлімі керек. Мұнда кейіпкерді жақынырақ таныстырамыз, оның образын ашамыз. Оның мінез-құлқы, киім киісі, сөйлеу манерасы, т.б. ерекшеліктерін сипаттаймыз.
Негізгі бөлім. Мұнда кейіпкердің басынан өткендерін хронологиялық тәртіп ойынша тізіледі. Әңгімелеудің тарихи еңбектен айырмашылығы, журналист уақыттық хнологияға тікелей тәуелді емес. Егер оқиға 10 жылға созылған болса, оныншы жылы болған оқиғаны айтып оқиға басына оралуға болады. Ал тарихшыларда ондай еркіндік жоқ. Дегенмен журналистік сторителлинг мақаласында өзіндік хронологиясы болады. Хронология дегеніміз оқиғадағы әрекеттер желісі белгілі бір шартқа бағынуы керек. Мәселен, журналистік терең еңбектің мәні қылмыс болса, қылмыстың не екенін басынан бастап жазуға болады.
Негізгі бөлімнің басты шарты кульминация. Әңгіменің бір шарықтау шегі боулы керек. Әйтпесе адам өмірі бірсыдырғы болса, оқырманға қызық болмайды. Кейіпкер өмірінде бір оқиға болуы тиіс, бірнеше оқиға болуы мүмкін. Бірақ олардың ішіндегі ең маңыздысын, тұздық ретінде ортасынан кейінгі бөлікке сақталады. Бірақ бүкіл әңгімедегі баяндама сол оқиғаға алып келуі керек.
Әңгімелеу форматында кино, драматургиядағы жиі қолданылатын «Чехов мылтығы» ережесін ойда ұстағанымыз абзал. Яғни бірінші актіде қабырғада мылтық ілініп тұрса, ол екінші немесе үшінші актіде атылуы тиіс. Артық факті, артық дерек болмауы тиіс. Мақаланы түзеткен кезде бір параграфты, деректі, сөйлемді алып тастағанда мәні өзгермесе, демек ол артық.
Әңгіме соңы. Әңгіменің соңында маңызды рөл ойнатын деталь туралы дерек жанама түрде болсын сторителлинг ішінде айтылуы тиіс. Мәселен бір адам шырғалаңнан өтіп, қиындықтарды жеңіп, сюжет соңында тұзаққа түсті делік. Сол сәтте дорбасынан бәкісін алып, тұзақты кесіп, босап шықты. Дорбадағы пышақ кенеттен пайда болмауы тіс. Ол туралы деталь әңгіме барысында айтылған болуы керек. Осылайша әңгіменің логикалық түйіні шешіледі.
Ұсынылатын әдебиет:
Журналист Дархан Өмірбектің eurasianet.org сайтында жарияланған «The Kazakh centenarian who escaped the Soviets twice» материалы.
Тақырып бойынша тапсырма:
Сұрақтарыңызды, ұсыныстарыңызды әлеуметтік желідегі парақшаларымызға жазыңыз. Дәріс, ұсынылған материалдар немесе осы тақырыптағы өз ойларыңызды әлеуметтік желілерде #QazStorytelling2020 хештегімен бөлісіңіз, біздің спикерлер сізге жауап беруге тырысады.
Жаңа телевизия маусымы басталар алдын барлық телеарна өз көрермендерін әсерлі премьераларымен таң-тамаша етуге дайындалып-ақ жатыр. Мәселен, «Хабар» телеарнасы Орталық Азияның түкпір-түкпірінен таланттарды іздейтін үлкен шоу-бағдарлама түсіретінін көктемнен бері хабарлап келеді. Осы орайда, қазақстандықтар отандық телевизияның қай бағдарламасын таңдайтынын, қаңтар-шілде аралығында қай бағдарламаларды жиі қарағанын талдадық*. Нәтижесі көңіл көншітпейді: күнделікті жаңалық шығаратын бес телеарна өзекті оқиғаларды саралау тұрғысынан көрермендерге мүлдем қызықсыз болып шықты. Тек бір телеарнаның ойын-сауық форматындағы өзі түсіретін бағдарламасы көрермен арасында кеңінен танылыпты.
«Бірінші арна Еуразия»
Телеарнаның жаңалықтар редакциясына басты бәсекелес «Поле чудес» бағдарламасының 74 жастағы жүргізушісі Леонид Якубович болып отыр. Оның капитал-шоуы алты апта телеарнаның барлық телеөнімдері арасынан көш бастапты. Ал жұмыс күндері сағат 20:00-де эфирге шығатын «Басты жаңалықтар» бағдарламасы қалған алты аптаның үздігі атанған. Осы жұптың ізін «Братаны» сериалы басып келеді. Экс-десанттардың тап келген оқиғаларын баяндайтын ресейлік сериал алты апта бойына телеарнаның ең танымал бағдарламасына айналды. Сараптама жүргізілген айлар ішінде рейтингі** шарықтаған тағы бір көпсериялы шытырман оқиғалы драма бар. Дәлірегі, «Невский. Чужой среди чужих» атты детективтің үшінші маусымы абсолютті көшбасшы атанды.
КТК
Телеарнаның кешкі жаңалықтары – абсолютті хит. 2019 жылдың 7 айында 21 рет аптаның ең көп көрілген бағдарламасы болыпты (Сараптамаға барлығы 31 апта қамтылды). 16 қаңтар күнгі эфир ең-ең рейтингті шығарылым болыпты. Сол күнгі эфирде Ксения Поляницаның мәнерлеп сырғанаудан олимпиада жүлдегері Денис Теннің өлімі бойынша соттағы жарыссөз туралы репортаж басты сюжетіне шығыпты. Бұдан бөлек, КТК телеарнасы да көрермендерін үздік ресейлік сериалдарымен қуантқан. Қаңтардан шілдеге дейінгі аралықта «Лесник» сериалы төрт рет аптаның үздігі атаныпты.
«Хабар»
Мемлекеттік телеарна басқаларымен салыстырғанда, төл ойын-сауық бағдарламасымен көрермендердің ең көп назарын аудартқан жалғыз телеарна боп отыр. Телеарна аудиториясы наурыздан мамырға дейінгі аралықта «Жұлдызды жекпе-жек» ән байқауын алты рет бірінші қатарға шығарыпты. Шоудың бірінші маусымында қазақстандық танымал орындаушылар өзара сайысқа түссе, екінші маусымында өте талантты бірақ есімі көпке кеңінен танылмаған әншілер қатысты. Үшінші маусымында есімі жалпыға беймәлім вокалистер көрермендердің алдында өнер көрсетті. Сериалдарға келсек, «Тракторшының махаббаты» отандық сабынды операсы төрт апта бойына үздікке ілінді.
Qazaqstan
Ұлттық телеарнаны көрермендер қызық сериалдары үшін жақсы көреді. «Гүлпері» түрік сериалы жеті апта рейтинг көшін бастады. Сериалдың бас кейіпкері небір қиындық көріп, талайы азаптарға душар болады. Саяси тапсырыспен күйеуін өлтіріп кетеді, балаларын тартып алады, өзін түрмеге жабады. «Оралу» отандық көпсериялы драмасы төрт апта ТОП-қа шығыпты. Бұл сериалда Батыр есімді жігіттің абайсызда кісі өлтіріп алуынан кейінгі өмірінің быт-шыты шыққаны көрсетіледі. Ұлттық телеарнаның ақпараттық-сараптамалық бағдарламалары жеті айда бір де бір рет аптаның үздігі бола алмапты.
«31 арна»
Телеарна аудиториясы Informburo жаңалықтарын жоғары бағалайды. Бұған Informburo бағдарламасының 12 апта ТОП-рейтингке ілінуі дәлел. Ақпарат редакциясы 6 ақпан — Алматы, Астана мен Шымкент әкімдіктерінің алдына көпбалалы аналар наразылық акциясын ұйымдастырған күні мол көрермен жиналыпты. Мұнымен қатар Ситерлер отбасының қайғылы оқиғасына қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер көрсетіліпті. Сонымен қоса, бұл телеарна «отбасылық телеарна» репутациясын сақтауды сапалы түрде қолдайды. Міне, сондықтан да ең жоғары рейтингті жаңалықтар емес, «Такси» комедиясының екінші бөлімі мен Дисней студиясының «Батыл жүрек» анимациясы жинапты.
Astana TV
Соңғы жеті айдың статистикасы бұл телеарнаның өз ақпараттық бағдарламалары бола тұра «сериал көрсететін» телеарнаға айналғанын дәлелдейді. «Абысындар» үнді сабынды операсы 29 апта ең жоғары рейтинг жинаған. Сериал сюжеті талай-талай қиындыққа тап келетін әпкелі-сіңлілі екеудің айналасында өрбиді. Әзірге сериалдың 2063 эпизоды шықты. Сериал өзегінде отбасына дәстүрлі көзқарас, осыбір кішігірім қоғамдағы рөлдердің бөлінуі жатыр. Сериал мазмұны қазақстандықтарға етене таныс болғаны себепті, не басқалай себеп пе, әйтеуір «Абысындар» сериалы Astana TV жеті айға жуық рейтингтегі биігінен еш түспеді. Тақырыбы ел билігінің баян еткен қоғамдық сананы жаңғырту мәлімдемесіне сай келмегенімен де сюжеті тартымды шығып жатқанға ұқсайды.
Atameken Business
Бұл телеарнаның рейтингі салыстырға қарағанда аз (0,4%-тен аспайды), алайда көрермендерінің таңдауы жақсы әртараптандырылыпты. Жеті айға жасаған талдау нәтижесінен байқағанымыз, телеарнаның қазақ тілінде шығатын таңғы жаңалықтары басқа бағдарламалардан аз да болса алда екен. Таңғы жаңалықтар аптаның үздіктері рейтингінде бес рет бірінші болған. Орыс тіліндегі жаңалықтар ең көп қаралған бағдарламалар рейтингінде үш апта алға шығыпты. 9 сәуір күнгі жаңалықтар шығарылымы көрермендер арасында ең танымал шығарылымға айналыпты. Сол күні президент Қасым-Жомарт Тоқаев ҚР президентінің кезектен тыс сайлауы қай күні өтетінін хабарлады.
«Жетінші арна»
Аталған телеарна 2016 жылдан бері ойын-сауық бағытына ойысып, телеарна басшылығы мәлімдегендей, жастар мен отбасына арналған төл телеөнімдерін шығаруға кіріскен. Әйткенмен, жыл басынан бері телеарнаның тек санаулы төл телеөнімі аптаның үздігі қатарына ілініпті. Ал қалған апталарда ресейлік сериалдар мен шоулар көш басын бермеген. Мысалы, «Ресей» телеарнасының «Смеяться разрешается» жобасы төрт апта бірінші орнын сақтапты. Айта кетсек, бұл жобаның жанкүйер көрермендері жастар санатынан әлдеқашан өтіп кеткен. Федор Бондарчуктің «9 рота» драмасы ең жоғары рейтинг жинапты.
СТВ
Телеарнаның жаңалықтары көрермендерді қызықтыра қоймайды. Жеті ай ішіндегі іліп аларлық контент біреу, ол – актер Максим Аверин басты рөлде ойнайтын «Глухарь» ресейлік сериалы. Ресейлік НТВ телеарнасының осы сериалы СТВ эфирінде тұтастай алғанда сегіз апта рейтинг көшін бастапты. Ал қалған кездері ресейлік әртістердің қатысуымен түсірілген әзіл-қалжың концерттер, Ресейде кең таралған алаяқ істер туралы әңгімелер мен өмірден өткен кеңес актерлері жайында деректі фильмдер рейтинг алдында жүр (Айта кетерлігі, барлық телеөнімдерді «ТВ Центр» ресейлік телекомпаниясы түсірген)
НТК
Телеарнаның ТОП-ына апта сайын не голливудтық көркем фильмдер не мультфильмдер енеді. Телеарна кейбір фильмдерді қайта көрсеткенде болмаса, әдетте телекөрермендердің таңдауы ешқашан қайталанбайды. Мысалы, «Каратэ пацан» және «Тарзан. Легенда» фильмдері апталық ТОП-ты екі рет бастаған. ТНТ-ның «Однажды в России» әзіл-қалжың шоуының да рейтингтегі жағдайы осындай. Телеарнаның өзі түсіретін бірнеше бағдарламасының ешқайсысы әзірге үздік тізімге ілінбеді.
Almaty TV
Алматы билігінің күн тәртібін танытатын телеарна өзінің ақпараттық және талдамалы бағдарламаларына көрермендерін еш тарта алмай келеді. Мұның орнына, «Ленинград 46» ресейлік сериалы жеті айдың үш аптасында рейтинг басында тұр. Бұл сериалда соғыстан кейінгі жылдардағы қылмыстың етек жаюы баяндалады. Демалыс күндері көрсетілетін «Үздік әзілдер» де үш рет үздік атанған. Таңдандырғаны, Самуил Маршактың «Кошкин дом» ертегі-пьесасы жыл басынан бері рейтинг басында көп көрінген. Өкінішке қарай, аудиторияның мұндай ала-құлалығы жергілікті телеөнімдердің сапасы туралы ләм-мим деуге мұрсат етпейді.
«Мир 24»
Статистика көрсеткендей, аймақтық телеарна жаңалықтан әрдайым хабардар болғысы келетін қазақстандықтардың сенімін ие екен. Түрлі уақытта шығатын жаңалықтары жыл басынан бері 12 рет ТОП басынан көрініпті. «Евразия. Регионы» (22 маусымдағы шығарылым) бағдарламасы жыл басынан бері қазақстандықтар ең көп қараған бағдарлама атанды. Демек, азаматтарымызды «Кубанның құпиясы» мен «Сахалиннің даңқы» қызықтырады екен, өйткені «Регион» авторлары әзірге Қазақстан туралы бір де бір хабар дайындамаған. Телеарнаның эфир статистикасы мәлім еткендей, көрермендеріміздің түрлі мазмұндағы аймақтық мәселелер мен оқиғаларға деген қызығушылығы тұрақты.
**Рейтинг – бағдарламаның потенциалды аудиториясы, мұнда ел аумағындағы теледидары бар тұрғындардың жалпы санына қатысты үлесі есептеледі. Жарнама берушілер үшін аса маңызға ие.
Мәтінде пайдаланылған суреттердің барлығы бағдарламаның скриншоты түрінде телеарнаның ресми сайтынан және YouTube-тан алынған.
14-16 тамыз күндері Алматыда «Зорлық-зомбылық экстремизмінің алдын алуда медианың рөлі» атты халықаралық форум өтті. Форумдағы талқыланған негізгі тақырыптардың бірі – медиасауат, сыни пайымды дамыту болды. Форум сарапшыларының қарапайым да қажет әрі ұсыныстары мен кеңестерін жинадық.
Психологтар және Психотерапевттердің Қырғыз қауымдастығы президенті, бизнес-тренер, психолог Михаил Мунькин ақпаратты қабылдау туралы әңгімеледі.
— Ақпараттың алдында әлсізбіз. Айнала қоршаған ортаны тікелей қабылдап, түсіне алмаймыз, ультрадыбыстарды естімейміз, қабылдағанымызды жеткізуге сөзіміз жете бермейді. Айналамыздағы тәжірибенің барлығын бірдей ала алмаймыз. Әркімнің өз тәжірибесі бар, мұның барлығы біздің ақпаратты қабылдауымызды түзеді. Кәсіби көзқарасты қалыптастырады. Алайда, бұл – шындық емес. Бұл – әлемнің біз жасап алған картасы,-дейді Михайл Мунькин.
Сонымен неге мән беру қажет?
«Ақпаратты қабылдаудан да мәнмәтіні (контекст) маңызды. Өз бетінше ойлау – өз бойымызда да, балаларымызда да дамытуға міндетті аса маңызды дағды»
Медиасауатқа қалай баулимыз, өз бетінше ойланып, пайым жасауға қалай үйретеміз?
Беларусь Республикасындағы Media IQ медиасауат жобасының жетекшісі Алена Талалаеваның кеңесі мынадай:
Өз бойыңыздағы менмендікті басыңыз. Өзіңіз теледидар қарамауыңыз мүмкін, бірақ ата-әжеңіздің теледидар көруіне тыйым сала алмайсыз. Оларға барлығын да байыппен, шыдаммен түсіндіру қажет.
Өзін оқытқан, үйреткен ешкімге де ұнамайды. Кеңестерді қабылдамайды. Мұндайда ең дұрысы мысал келтіріп, өз бетінше қорытынды жасауына мүмкіндік беру. Бұл — ересектерке де, балаларға да өтетін тәсіл.
Ақпаратты мөлшерлеп беріңіз. Бұл туралы бар білетініңізді бірдей айтуға тырыспаңыз. Сіздің бірнеше жыл бойына білген-түйгеніңіз, бірден қабылдауға тым ауыр әрі көп болуы мүмкін.
Евгений Волков, философия ғылымдарының кандидаты, тәуелсіз сарапшы, сыни және онтологиялық пайым тренері, кеңесші, сот сарапшысы, Ресей:
«Біз санамыздың түсініп, қабылдайтыны – жасанды шынайылықпен бетпе-бет келіп отырмыз. Сондықтн да жасағанымызға, не жасайтынымызға, неге сүйенетінімізге үнемі сыни тұрғыдан қарауымыз қажет»
Тақырыпты «КритМышь» ғылыми-танымдық подкастының авторы Александр Головин толықтырды.
— Бүгінде бір сәттік хикаялар үшін ғылымның жұмыс принциптері жиі шет қалады,-дейді Александр. Оның кеңестері ғылыми деректерді тексеру жөнінде болды.
Алғашқы қадам. Медианы және ғылымды адамдар жасайтынын түсіну. Олар да жиі қателеседі. Олардың қатарында ғалымдар да бар.
Екінші қадам. Тақырыптан әрі не жазылғанын оқу керек.
Үшінші қадам. Қайнаркөздерді зерттеу – сілтемелерге өтіп, тұпнұсқа ғылыми жұмысты табу қажет. Ағылшын тілінде.
Төртінші қадам. Статистиканы манипуляциялауға болатынын ұмытпау. Көбіне көп корреляцияны себеп-салдарлық байланыс ретінде беруге тырысады. Ойланыңыз – бұл расымен де сол оқиғаның себебі ме, әлде басқа оқиғаның ба?
Бесінші қадам. Біздің қабылдауымыз – бұрмаланған. Жадымыз жетілмеген. Мұны да есте ұстаңыз.
Ал n-ost (Медианавигатор) жобасының үйлестірушісі Елизавета Кучерова (Германия) басқа адамдардың позициясын қалай көріп, сыни ойлауды үйрететін кеңестерін айтты.
Әдемінің барлығы бірдей дәмді емес. Есте ұстаңыз: біз графикаларға «ғылыми ақпарат» деп қарап, көбірек сенеміз. Тексеріңіз!
Өзіңізге сеніңіз! Егер жаңалық «тосын көрінсе», онда тексеріңіз – сіздің күмәніңіз расқа айналуы әбден мүмкін.
Өзіңіз қандай контент жасайтыныңызды ойланыңыз. Қандай ақпаратқа лайк басасыз, не қандай ақпарат таратасыз?! Мұны да ойланыңыз.
«Дабыл белгісі» — өз реакцияңызды байқап отырыңыз. Егер қандай да бір жаңалық эмоционалды күйіңізді күшейтсе, демек, біреу-міреудің көздегені осы болуы әбден мүмкін.
Қулыққа бару – егер сіз қандай да бір адамдардың медиаконтент тұтыну дағдысын өзгерте алмасаңыз, онда басқа амал-тәсілді қолданыңыз. Мәселен, тақырыпты өзгертіңіз. Тақырып айналасында маңайлап сөйлесіңіз.
«Зорлық-зомбылық экстремизмінің алдын алудағы медианың рөлі» атты халықаралық форумы Еуроодақ қаржыландырып, Internews жүзеге асыратын «Орталық Азиядағы тұрақтылық және бейбітшілікке қолдау көрсету» жобасы шеңберінде өткізілді.
